2025 - Zusterhood

Thema: Bureau van verzamelingen
Briefmaker: Nicole van den Kroonenberg

Ik kan euforisch raken van mooie vondsten, alles graag in meervoud. Als het veel is, kan ik er ook veel van maken. Maar soms kunnen al die spullen me ook te veel worden. Het brengt geluk als ik er iets moois van kan maken, en diepe wanhoop als ik door al die dingen mijn weg niet meer kan vinden of iets kwijt ben.

In 2024 deed ik mee aan een ontspulcursus en ging ik naar het Office of Collecting in Las Vegas. Bij de cursus ging het allemaal om durven weggooien; bij het museum pasten ze en pasten ze totdat collecties precies in een doosje of andere omgeving pasten. Daar werd ik zó gelukkig van.

Het openmaken van het pakket was ontroerend mooi. Als eerste vielen de gelijk gekleurde pakketjes op. Want Marij had alle brieven van de zusters een jasje/tasje gegeven, gemaakt van haar verzameling stoffen en kanten. Alles kwam zo mooi samen. Dat alleen al was een waar feest.

Van Wendy mocht ik een prachtige kast openen. De planken waren ingericht als die van een echte verzamelaar. Wat een mooie verzamelingen, en hoe heb je hier in hemelsnaam plek voor? Zo prachtig ingericht. Ik kon alleen maar denken: dit huis wil ik zien.

Wat ik zo leuk vond om te lezen, is dat Karin samen met haar man mijn brief en illustraties heeft bekeken, en dat het hen samen enorm inspireerde. Ze hebben gezamenlijke verzamelingen. Dat ontroerde me. Karin inspireerde me om How to Simplify Your Life opnieuw te lezen. Daardoor geniet ze nu samen met haar man van datgene wat ze bewust verzamelen. Die verzamelingen zijn zo gerangschikt dat het bijna minimalistische kunstwerken zijn.

Op haar eigen schilderachtige manier maakte Marie-Louise een prachtig werk van eksters – haar favoriete dier, bekend om hun verzamelwoede voor glinsterende dingen – in combinatie met haar collectie theezeefjes. Hoewel ze zegt dat ze niet verzamelt, heeft ze er maar liefst zeventien.

Van Kristels leporello ging mijn hart dansen. Een prachtig ingebonden boekje van haar enige echte verzameling, waarvoor ze echt spaart, struint en intens blij is bij elke nieuwe aanwinst. In haar boekje is haar hele collectie van 104 vaasjes en potjes gefotografeerd: één keer van boven en één keer van opzij. In een mooie rij, met een prachtig kleurverloop. Pure schoonheid.

Het was superleuk om te lezen dat Pauliens hart een sprongetje maakte toen ze het pakket opende. Ze schrijft dat haar huis in alle hoekjes gevuld is met spulletjes, maar dat ze ooit dacht niet veel met materie te hebben, behalve als het emotionele waarde heeft of nut. Voor mijn brief wilde ze het anders aanpakken. Ze ging het bos in om schoonheid te verzamelen en met ons te delen.

Ieva voelde mijn thema als een uitnodiging om elkaar beter te leren kennen. Wat een mooie benadering. Ze heeft gelijk: door in andermans verzamelingen te kijken, leer je iemand kennen. Ieva vertelt dat ze zelfs een beetje angstig is voor spullen, maar met liefde zaadjes verzamelt voor de tuin. Ook vertelt ze over haar schriften en tekenboeken. Volgens mij vormen deze boeken samen een prachtige verzameling van belangrijke momenten.

Als laatste kwam Marij. Ze noemde mijn brief en de reacties van de andere zusters juweeltjes. Haar huis is strak en alles zit achter deurtjes. Ze probeert haar verzamelingen bewust in te zetten en te verbruiken, omdat ze weet dat er steeds nieuwe dingen naar haar toe komen. Dat wil ik onthouden. Vanuit die gedachte maakte ze voor iedere brief een tasje/jasje, met stof in dezelfde tinten en steeds een detail van oranje - echt een verrassing.

Bij het lezen van ieders brief dacht ik steeds: ik wil jouw huis zien. Zoveel herkenning en prachtige foto’s. Het was een groot cadeau. Bij het herlezen van mijn eigen brief raakte het me opnieuw hoe euforie en wanhoop zo dicht bij elkaar liggen.

Thema: Vogelmensen
Briefmaker: Irene Berra

Ik heb mijn zusters gevraagd om op de vogels in hun omgeving te letten en mijn nieuwsgierigheid te bevredigen: wat doen ze, gaan ze met de auto of te voet, hebben ze hobby's? Vervolgens moesten ze een kartonnentegel zelf maken en hun vogelmens erop tekenen. Ik wilden aandacht vragen voor de vogels buiten onze ramen en treinstations, maar ook personages verzamelen die misschien later in een vogelverhaal kunnen verschijnen. De aandacht en het talent waarmee de zusters mijn brief antwoordden verbaast me elk jaar weer.

Maar dit jaar heb ik ook enorm genoten van de andere thema's die op mijn schoot landden. Ik ontvang mijn briefpakket terug in een omslag gemaakt door Heleen uit een shirt die ooit van haar man Pieter was. De shirt had schattige vogeltjes erop en werd geknipt en gestikt met 8 zakken: een zak per brief.

Laura heeft een dappere vogel geschilderd en geborduurd voor mij. Misschien een grote zilverreiger (is ze Sylvia van HR?) met een bad hair day. Na een kopje thee (en cake) zal haar dag beter worden.

Ik vermoed dat Sylvia collega is van Harvey, de accountant die Ieke zo aandachtig in collage heeft afgebeeld. Kijk hoe dun die gele poten. En dat met een dieet op basis van McFish! Waarom hij niet naar huis toe wil is toch begrijpelijk: in cijfers en papieren schuilt troost.

Heleen stelt me voor aan Lily de groenkruinbriljantkolibrie die ze in Costa Rica had ontmoet. Onder andere zegt Lily JA tegen naar buiten gaan dus schrijf ik dit vanaf een bank in het bos. Een meisje van 5 is een dennenboom aan het beklimmen en ik vind het een treffende metafoor voor Zusterhood: nieuwe hoogtes ontdekken met toezicht en ondersteuning van 5-7 zusters, in plaats van mama dan.

Eva heeft semi-traumatische, ongemakkelijke ervaringen met vogels - gevolgd door een emu, waar?? - maar als er één mens is die haar aan een vogel doet denken dan is het Nellie van Harry & Nellie, vrienden van haar opa en oma. In haar kleine huisje aan een Belgisch kanaal kijkt Nellie de struisvogel naar mij vanachter gouden gordijnen met verrassend grote ogen. Sigaret in hand, languit op de bank, ik heb het gevoel dat ik haar ook wel ken.

Annet gebruikte als envelop een paars zakje van mooie stof. Daarin vind ik een vintage geborduurde vogel die ze al een tijdje koesterde. Ik heb haar Bruna de roestigekopvink genoemd.

Esther heeft een ijsvogel met de post naar mij laten vliegen. Iets met silver lining en groene water [meer volgt].

Marieke bewaarde ik voor het laatst. Het is voor mij onmogelijk om aan haar hilarische filmpjes te denken zonder mijn buikspieren te prikkelen. HOE HARD MOEST IK LACHEN! De 6 filmpjes heb ik op een usb-stick ontvangen waarop staat 'De Vogelpersonen Quizz. Watch me on your device'. De verlegen groene specht, goth kraai en minimalistisch architectonisch gevoel van de coole jonge stadsduif waren voor me de hoogtepunten.
Ik voelde me gezien en gevierd in mijn vogelobsessie.

Oud karton is mijn favoriete materiaal en ik bewonder hoe alle zusters het hebben verrijkt met andere textures en felle kleuren. Net zoals met hun themabrieven hebben de kunstzusters mij geïnspireerd met hun aanvullingen. Ik zie in de toekomst wel een spinoff mijn zine met allerlei vogelpersoonlijkheden waaraan ik hier geïntroduceerd werd.

Thema: Sacred Pause
Briefmaker: Annet de Vries

“Al een tijdje voelde ik een sluimerende – maar steeds harder fluisterende en inmiddels aankloppende – nieuwe onderstroom. Ik bevind met nog niet in ‘de menopauze’, maar wel in dat peri-gedoe ervóór. Op de schouders-eronder-manier gaat het niet meer. Als ik over innerlijke grenzen sta, sputteren lijf en geest tegen. Ik wil ze eren met ruimte, tijd en ferme grenzen. Dat vraagt een pauze. Een waarin ik mezelf toesta om niet te weten, te vertragen, te voelen, te luisteren en te fluisteren. Om heel diep in stiltes te zakken om te horen wat daar onderin gezegd wordt. Op pad met mezelf: minder, lager, dieper, rijker. Een heilige pauze, waarbij je de balans opmaakt en er aan de andere kant wezenlijker, echter, getransformeerd uitkomt. Maar zonder bestemming of verwacht aankomsttijd.”

Ik vroeg mijn zusters hoe zij zich verhielden tot een sacred pause. Namen ze er al eens een in hun leven? Hadden ze er een nodig of juist niet? Hoe zou die eruit zien?

Laura stuurde een collageboekje. Ik bewonder haar poëtische, niet vast te grijpen manier van vormgeven. Ze stelt zichzelf voor in verschillende pauze-situaties en wat die zouden opleveren. Dat varieert van zorgeloosheid, zichzelf blijven uitvinden en verbazen, in mogelijkheden denken en organisch tijd ervaren tot oordeelloosheid. Wat me raakt zijn haar kleine hints en ‘woorddroppings’. ‘Hoe ver je gaat, heeft niets met afstand te maken.’ Je kunt ‘weg van’ gaan, maar uiteindelijk verlang je ook weer terug naar waar je vandaan kwam. Naar de andere kant van iets. Laura’s antwoord? “Laat mij maar zijn wie ik ben, speels, gek, fragiel, sterk, diep, luchtig, tactiel onbevangen, vol verlangen.”

Heleen nam aandachtig de tijd om een bloem van top (bloem) tot teen (wortels) te haken. De gehaakte bloem heeft de vorm van een bril, mét ijzerdraad-pootjes: “om de wereld te kunnen zien vanuit het nodige perspectief”. Inclusief het verleden, onze ondergrond, maar de richting is omhoog, naar bloei in het licht. Met zorgvuldige zinnen die me raken en voedende gedachten, ideeën en citaten. Ik voel me gezien. Grappig dat ze aangeeft “alle kanten uit te waaieren, zonder ooit een vaste vorm te vinden”. Ik zie Heleen juist als iemand die de ondergrond met bloei verbindt. Ze hoeft niet te zoeken naar een kernconcept, ze ís het. Heleen is die bloem. Onderzoeken, overdenken en doorvoelen in de ondergrond, dat naar boven brengen, haar licht en de zon er op laten schijnen en er iets uit laten voort bloeien. En dan weer terug de grond in. Ik wens haar het vertrouwen dat ze altijd die bloem zal zijn. En dat dat vertrouwen de woorden moeiteloos laat stromen.

Eva realiseerde zich dat ze zichzelf te weinig échte pauzes gunde. Pauzes om alles uit je handen te laten vallen. Ze maakte een mini-boekje van een moment waarop ze met goed gezelschap spontaan heilige tijd nam om een lang gekoesterd idee vorm te geven. En schilderde een schattig roze heilig huisje waar je altijd naartoe kunt vluchten en “waar het altijd behaaglijk is met thee en een spinnende kat op schoot”. Het mini-boekje en mini-schilderijtje stopte ze in een sprookjesachtig kistje. Het inspireert me om de pauzes in het leven nadrukkelijk te herkennen, koesteren en bewaren. En bewaren in iets dat je altijd kunt openen om terug te beleven of er iets aan toe te voegen.

Ik ben gefascineerd geraakt door hoe Irene haar Zusters aan de hand van prachtige geprinte geïllustreerde collage-boekjes meeneemt naar haar vogelwereld. Met een eigenheid die je vanaf 3 kilometer (ook vanuit de lucht!) herkent. Ik ontving een lief klein boekje over een kleine pauze. Kleine, heimelijke pauzes liggen overal en altijd wel om een hoekje verstopt. Als je kansen daarvoor maar ziet en grijpt. Even ontsnappen, de natuur in. Er zijn zoveel vormen en kleuren te ontdekken. En vogels om te leren kennen. ‘Gewoon’ in Nederland en net over de Duitse grens. Een kleine pauze wordt groots als je je openstelt om diep te beleven.

Ieke deelt kwetsbaar en klein. Wonderlijk mooie, rauwe, diepe woorden. Ze zit middenin in een afgedwongen pauze. Of die heilig is hoopt ze naderhand te kunnen zeggen. Hij is in ieder geval nodig. Ze hoopt dat de pauze zichzelf vult met mildheid en zachte liefde, want ze is zo klaar met hard, hard werken. Dát de pauze heilig is hoopt ze naderhand intens graag te kunnen zeggen. Een gelaagde tekst op één laag kalkpapier. Ze kan er niet doorheen kijken. Als ik het wel kon, als helder kristalglas, dan wenste ik dat deze pauze sacred as hell zal zijn. Ik hoop dat ze houvast haalt uit het kreukelige koperen randje (tapeje).

Marieke schrijft kwetsbaar en open over haar suikerverslaving. “Suiker maakt alles wat hard en koud is zoeter, zachter, beter. Want de wereld voelt zo vaak als hard en bitter.” Marieke’s grootste suikerwerkgeluk zijn mooie taarten. Ook ík wil nu mijn hoofd er zacht in laten zinken, tussen slagroom, marsepein, kersen en sponzige cake. Ze greep deze pauze-uitnodiging aan om haar relatie met suiker aan te kijken. Een ontroerend, ontwapenend proces. Zeker niet mals, maar wel menselijk en echt. Ze inspireert mij om komend jaar ook allereerlijkste brieven te schrijven en mezelf nog meer te laten zien. “Zodat we samen naast het vieren van schoonheid ook de zwaarte van mens-zijn dragen – gehuld in schoonheid.”

Wat mij meest verraste aan Zusterhood? Dat zowel bij zowel bij een aantal Zusters als bij mijzelf een aantal brieven levensveranderend waren. Zo dankbaar dat ik meedeed!

Thema: Thuis als toekomst
Briefmaker: Heleen Janssens

“The future of the world can only be domestic”, schrijft de Italiaanse filosoof Emanuele Coccia in Philosophy of the home. Het is onder andere deze zin die de inspiratie vormt voor mijn themabrief van dit jaar. Coccia schrijft ook dat ergens wonen, ergens thuis zijn, betekent dat je relaties aangaat, dat je ergens zorg voor moet dragen. Met de mensen met wie je samenwoont, bijvoorbeeld. Met de plek waar je woning staat, met wie en wat daaromheen leeft, maar ook met alles wat je in huis hebt gehaald.

Ik vertel mijn Zusters ook op welke toekomst ik zelf hoop: een veelvormige en veelkleurige toekomst, waar mensen voor zichzelf zorgen, voor elkaar zorgen, en zorgen voor wereld als geheel. Een toekomst die we hard nodig hebben. Ik vraag mijn Zusters waar zíj op hopen voor de toekomst, en hoe ze daar thuis zorg voor kunnen dragen.

Esther schrijft me een brief in aardse tinten – en neonroze – over geur als belangrijk element in het gevoel ergens thuis te zijn. Haar ultieme thuisgeur is Petrichor, de geur die je ruikt nadat het geregend heeft. De toekomst zou voor haar vol aandachtsvolle momenten mogen zijn, waarin we onze zintuigen optimaal benutten.

Van Marieke krijg ik een hoopvol sciencefiction beeldverhaal waarbij ze foto's van haar eigen opa's en oma's gebruikt. “The future is handmade” staat op de brief. Met het idee dat verhalen over de toekomst zo belangrijk zijn. Ze vertelt dat ze geen fonkelend intergalactisch posthumaan leven wil, maar juist achteruit de toekomst in wil lopen. Er zit ook een blikje bij met een 'toekomst genererende woordenweverij', ofwel drie bijzondere potloden, om zilverkleurige toekomst verhalen van hoop mee te schrijven.

Van Eva krijg ik een oranje doosje waar ooit cannoli in hebben gezeten. “Wat een groots thema”, schrijft ze. Ze had zoveel gedachten erbij, over de natuur als thuis, over zelf je thuis zijn, over boomplicht en raamrecht en over jezelf omringen met moois. In het cannoli-doosje heeft ze een heus 3D-raam gemaakt, met daaromheen geschilderd de dingen die haar thuis laten voelen.

Irene heeft voor mij een zine gemaakt. “Zoals je weet is mijn huis al een tijdje kwetsbaar gebied”, schreef ze op een kaartje dat erbij zit. Vaker buiten zijn is een redding. Daarom droomt ze van een indoor natuurreservaat, waar je kunt samenleven met 264 huisgenoten. Onder andere spinnen, schimmels, rupsen, een uilenpaar, een vijgenboom en korstmossen, die allemaal klaarstaan om je te omhelzen als dat nodig is.

Ook van Ieke krijg ik een prachtige zine, gevuld met illustraties en een poëtische tekst. Over er hoe hoofd, huis en leven soms vol raken en dichtslibben, waardoor de toekomst heel ver weg lijkt. Over hoe dit aangepakt kan worden: door opruimen, weggooien, loslaten, en de kleur terug laten komen. Zodat het huis weer een plek wordt om thuis te komen.

Van Annet krijg ik een heel mooi handgevouwen doosje. “Your place in the family of things” staat op het deksel. In het doosje zit het gedicht Wild Geese van Mary Oliver, en een jaar aan foto's van de omgeving waar ze woont. Door de seizoenen heen zie ik het landschap veranderen, en toch hetzelfde blijven.

Laura's brief heeft de vorm van een bed. Onder het deken heeft ze haar woorden gevouwen. Ze schrijft over de plek waar ze woont, waar ze zich omringt met zelfgekozen spullen. Waar ze met liefde voor zorgt, omdat het haar overzicht, controle en vertrouwen geeft. Precies genoeg ruimte voor jezelf en daarbij meer gedeeld, dat is volgens haar een mooi toekomstbeeld voor de mens.

Thema:
Met nieuwe en andere snaren bespannen worden
Briefmaker: Nienke Mekkelholt

Laat me je meenemen naar het moment dat ik een torentje van kiezelstenen vond. Het torentje stond niet ver van een bankje in een bos waar ik iedere morgen een appel at. Iemand had de stenen daar opgestapeld en achtergelaten. Toen ik de volgende dag naar het bankje wandelde, zag ik dat de bovenste stenen op de grond lagen. Ik heb ze bij elkaar geraapt en opnieuw opgestapeld. De dag daarna lagen álle stenen los van elkaar in het mos. Terwijl ik de stenen een voor een op elkaar stapelde om een nieuwe toren te bouwen, realiseerde ik me dat mijn leven voelde als dat stapeltje stenen. Keer op keer had ik een nieuwe toren gebouwd om de stapel vervolgens weer omgegooid te zien worden. In de jaren daarna heb ik de kiezelstenen verschillende keren bij elkaar geraapt en opnieuw opgestapeld. En niet alleen het torentje zag er steeds een beetje anders uit, ik merkte dat ik vanbinnen mee veranderde. Mijn oude leven lag aan diggelen en tegelijkertijd lag er daarmee ook van alles voor het oprapen. Soms ving ik een glimp op van de verandering die nog niet af is. Die keren voelden alsof ik een andere klank gekregen heb en met nieuwe en andere snaren bespannen word. Aan mijn zusters vroeg ik: Herken je dat? Vertel eens, hoe ziet dat eruit bij jou?

Wat opviel en raakte was dat alle bijdragen zo openhartig waren. Een krantenbezorger leerde me ooit het woord ‘optellen’ in plaats van ‘delen’ te gebruiken. En dat was voelbaar. We deelden de kwetsbaarheid van het bestaan met elkaar en telden samen op.

Ik voelde me gezien toen ik mijn pakket opende en het houten kistje van Esther vond. Ik hou zó van het gevoel dat zo’n klein kistje mij geeft. Hoe het in je handen past en dat je het bij je kunt dragen. Ze stopte zoveel aandacht in het doosje en had echt aan alles gedacht. Steentjes verschillend van vorm en van kleur die ze gaatjes gaf. Ze stopte die steentjes niet zomaar in een doosje, maar legde ze op een zachte, witte voering. Zelfs naar een naald en draad hoef ik niet op zoek. Die gaf Esther een eigen plek in het kistje, klaar voor gebruik. Met zoveel zorg als ze het kistje samenstelde, schreef zij ook een brief. Met haar woorden raakte ze de kiezelstenen uit mijn brief een voor een aan. “De evolutie die het leven met zich meebrengt, vind ik betoverend. Ik zie het leven als een aaneenrijging van ervaringen. Waarbij de ketting van kleur en vorm kan veranderen naarmate ze langer wordt. Soms zit er een vervelende ervaring in de weg. Lijkt niet te passen in het geheel. Maar juist de andere ervaringen houden de ketting in balans..” Esther maakte dat op haar manier visueel. En als ik weer een steentje tegenkom wat niet lijkt te passen, haal ik haar woorden erbij. Nu weet ik: deze maakt het geheel alleen maar mooier.

Diane maakte een Smartlapje voor alle momenten dat mijn snaren te strak gespannen staan. En het leven mij uitdaagt en om nieuwe “orde van mijn dag” vraagt. Op het lapje staat: “Ik ben heel veel kwijtgeraakt, maar niet verloren.” Ze somt in een begeleidend gedicht op wat ze zoal is kwijtgeraakt en schrijft er openhartig en rauw over in haar brief, oef. Ze vertelt daarbij hoe zij zachtjes doorademt, precies daar naar waar het pijn doet in haar hart. En ik schrik, want ook ik voel het steken.“Het schijnt bijvoorbeeld dat je liefdesverdriet inderdaad letterlijk je hart kan raken. Het kan inderdaad zo’n pijn doen dat er in hele kleine vaatjes kleine scheurtjes komen.” De beschermlaagjes die zij toevoegde aan de pakketten, vind ik terug in het goede nieuws dat zij daarop deelt: “Die genezen weer! Het heeft alleen ruimte nodig om te mogen helen… Ruimte om te zijn wie je bent met al je delen.” Daar waar ik eerst al lezend steken voelde, ontstaat ruimte. De snaren worden losser.

Toen ik het pakket opende en haar tekening herkende, maakte mijn hart een sprongetje. Eindelijk had ik Rosanne haar potloodtekeningen en brief echt in handen! Bijzonder om de kiezelstenen als illustratie terug te zien. Het torentje én de losse stenen. In haar brief schrijft ze dat ze het herkent, altijd zoekend zijn, en wanneer ze tot nieuwe inzichten kwam ze zich bijna een ander persoon voelde. Ook als ze terugdenkt aan jongere versies van zichzelf, hoe die steeds veranderd zijn. En dat het opbouwen soms voelt als iets makkelijks, iets natuurlijks. Maar soms ook heel zwaar, dat het al je energie kost. Kijkend naar het rotsblok waar je je nietig naast voelt, de zwerfkei die je met beide armen nèt kunt tillen en het kiezeltje dat in je handpalm rolt, kon ik het verschil tussen makkelijk en heel zwaar goed voelen. “Het is eigenlijk heel mooi dat we onszelf steeds opnieuw op mogen bouwen, steeds opnieuw uitvinden. We zijn vloeibaar, niet vast.” Door de illustraties en woorden van Rosanne kijk ik er vol verwondering op terug en naar uit!

Fleur maakte een doosje met stapelstenen voor een steenmannetje. Ze maakte haar ervaring zodat ik het kon beleven. En nodigt uit om de deksel van het doosje te halen en de middelste grootste steen op het steentje van het doosje te leggen.“Soms heb je bagage wat zich niet een richting op laat dwingen, ook al duw je net zolang door!” De stenen die zorgvuldig uitgestald in het doosje liggen, lijken op de kiezelstenen van het torentje dat ik ken. Maar als ik die middelste grootste steen pak wordt meteen duidelijk dat niets is wat het lijkt. De stenen in haar doosje zien er zwaar uit, maar voelen verrassend licht. En als ik mijn toren probeer na te bouwen, word ik opnieuw verrast. Weerstand voelbaar. Een van de vragen die zij zichzelf stelde was: wat als een andere steen weerstand geeft voor een nieuwe steen? Poeh, de stenen die Fleur voor mij maakte zijn andere koek! Ze reikte een ervaring aan waar ik haar enorm dankbaar voor ben.

Jarenlang hadden haar eigen snaren te strak gespannen gestaan. Frederike legt uit dat wanneer je te lang te strak gespannen snaren hebt gehad, je je eigen geluid niet meer hoort. Ook wordt het moeilijker om te horen met wie je in een orkest zou willen.”Ieder geluid van anderen lijkt aantrekkelijk, want geluid is trilling en die energie voel je niet meer goed als je snaren te strak staan.” De afgelopen jaren is zij bezig geweest met het opnieuw stemmen en afstemmen van haar snaren. Ze leerde onder andere dat zij iemand is die moeiteloos op gehoor speelt. Frederike stemt vaak automatisch af op de ander en vergeet daarbij te veel dat zij een eigen melodie heeft. Ze leerde om opnieuw naar de klank van haar eigen melodie te luisteren. Ze maakte twee prachtige pentekeningen, haar lievelingstechniek om tot jezelf te komen. Boven de stoel die ze tekende, schreef zij: “Neem plaats in het rode pluche. Ontspan je snaren en luister naar je eigen melodie.” Dat maakt dat ik stil ben en luister… Diep onder de indruk van wat Frederike me liet zien, voelen en horen.

Van Annemiek kreeg ik in het voorjaar een voorproefje via Instagram. Heel bijzonder om haar knipkunst na al die maanden in handen te hebben. Mijn posthart huppelt. Annemiek vertelt dat zij bij het lezen van mijn brief meteen moest denken aan dat het voor haar vaak voelt alsof je in verschillende contexten een ander stapeltje stenen bent. “Dat stapeltje bevat stenen van mijzelf, maar ook stenen van een ander. Ik ben nog steeds bezig met uitzoeken welke stenen van mij zijn en hoe dat er precies uitziet en hoe ik ze het beste kan stapelen.” Als ik het oranje touwtje losmaak en de kaart openvouw, zie ik een stapeltje stenen. Achter de stenen vind ik foto’s waarop de geportretteerde verschillende maskers draagt. In haar brief vertel Annemiek dat zij hoopt dat ze straks geen masker op heeft of met andermans snaren bespannen is, maar helemaal zichzelf en ook zo klinkt. En ja, als ik alle portretten op een rijtje zet en een voor een bekijk, zie ik haar uiteindelijk. Zonder masker, gewoon precies zoals zij is.
Als ik mijn stenen weer los in het mos vind, zal ik aan haar woorden denken.

Thema: Catalogus van onuitgevoerde kunstwerken
Briefmaker: Marieke Verlangen

De woorden die Annet schreef in haar aanvulling, omschreven mijn thema met een raakheid waar mijn hart van ging huppelen:

''Jouw prachtige hoofd. Een ideeënfabriek vol wonderlijke vondsten. Een magazijn vol ideeën die in potentie stuk voor stuk briljante kunstwerken zijn. In potentie omdat ze (nog) niet uitgevoerd zijn, maar ze bestaan wel. En hun waarde ook. Het moet op z'n minst een uitdaging zijn om de naam 'Verlangen' te dragen. Jouw continue Verlangen om al die ideeën te verwezenlijken tot kunstwerken. Om (mensen) te (laten) beleven, aanraken, ruiken, proeven, voelen, op te snuiven, op je in te laten werken, te laten omhullen..

Het is hélemaal de bedoeling dat jij een ideeënfabriek bent. Zodat je de wereld zachter, menselijker, echter, verwonderender en aandachtiger kunt maken. Jouw hoofd en hart zijn jouw werkgever, jouw handen jouw uitvoersters, jouw zijn jouw unieke vertalen. Hoe mooi dat je voor de rest van je leven vervullend werk zult hebben.''

Daarbij maakte Annet een ontroerend mooi 'ideeën' bewaar doosje'. Waarin ik de schaal van briljantie kan invullen en het idee voorzien van een (bijgeleverde én handgemaakte!) briljant keurmerk stempel. Alle items zijn zo mooi vormgegeven dat het tastbare poëzie is.

Van tastbare poëzie waren ook Laura's aanvullingen. In 3 doosjes, vond ik 3 van mijn ideeën.. In vorm gegoten door Laura. Hoe ze mijn idee om mensen te beschrijven als gerechten, tot leven wekte toverde een glimlach op mijn gezicht zo groot dat je 'm eraf zou kunnen lepelen. Intrigerend vond ik ook haar lijst van onuitgevoerde kunstwerken, waarvan sommigen zo dichtbij de mijne liggen dat ik het jammer vind dat we ze niet direct samen kunnen gaan uitvoeren.

Irene wist mij met haar 'verrekijkers voor vogels' te betoveren. Haar illustraties zijn delicious maar ook haar teksten zijn de afgelopen jaren zó goed geworden dat ik haar gewoon reken tot een van mijn favoriete dichters. De tekst over haar onuitgevoerde kunstwerk (de vogel verrekijkers) leest als een advertentie en een gedicht ineen. Het begint met de zin: ''Binoculars for birds of all beaks, crests and sizes. Available in two versions.'' En eindigd met ''City and birds will then blend into one whole wicked wild watching''.

Esther stuurde me een brief namens 'Het Ministerie van Onaffe zaken'. Onuitgevoerde en onaffe (kunst)werken zijn hun specialiteit. Na intern overleg hebben zij besloten, mij niet op te zadelen met een reeks stoffige ideeën die al jaren in het archief op de plank liggen, maar om 1 kunstwerk van de plank te halen en juist wél uit te voeren. Bijgevoed een vijgengeurzakje in de vorm van een vijgenblad, (Wat een geniaal genot!) Met onaffe groet van alle schrijvers, kunstenaars, masseurs, huishoudmedewerkers, tuinvrouwen en tovenaars van het ministerie.

Ieke maakte een handgebonden boekje, van haar 'onuitgewerkte kunstwerken' zoals schilder probeersels en afgekeurde zinnen. Ik mag het gebruiken als notitieboekje voor míjn toekomstige onaffe kunstwerken. Zodat onze eindeloze onaffe ideeën daarin samen komen. Prachtig! Ze schrijft me dat het eindeloos onaffe in haar huis en leven een thema is. Ze verlangt dan naar het moment waarop alles goed, af en klaar is. Maar stiekem weet ze dat dat saai is.

Eva schilderde mijn portret, inclusief loopeend en hoofd vol ideeën luikjes. Haar visitekaartje van denkbeeldige carrières beschrijft: Professioneel katten namen bedenker, Film en boeken onderwerp bedenker (compleet met locaties en acteurs), Kaartenmaker voor ellendige situaties. Ik zie een hele boel inspiratie voor vele Zusterhood brieven.

Heleen stuurde me een heus manuscript. Het voelde als een bijzonder moment, dat IK de eer had om dit als eerste te lezen, alsof ik een pasgeborene in handen had. Prachtig vond ik het om eerst te ontdekken wat ze aan post it's, foto's en aantekeningen van haar werkproces mee zond, waarin zij haar personages en verhaallijnen aan het uitwerken is. Een kijkje in de keuken én een pasgeborene in handen! Ik ben in verrukking!

Thema: Lekkere letters
Briefmaker: BEEEP / Brigitte Wolthuis

Dicht bij mezelf is het meest te vinden. Ik ontving een kaart van iemand met een heel mooi handschrift. En die wilde ik me eigen maken. Lekkere letters werd dan ook het thema.

Het ontroerde me dat iedereen er op een zo eigen wijze mee bezig was geweest.

Papierkeuze, vorm, uitwerking, materialen, verpakken en inhoud. De vrouwen nog nooit gezien maar toch al zo dichtbij.

Het thema was me al eigen en dat blijft ook. Dit is een levenslang thema. De liefde voor letters die vorm, beeld en inhoud zijn. Ik zou hier wel weken onafgebroken aan willen werken. Dat dit herkend werd door de andere zusters geeft alleen nog maar meer voeding aan het onderwerp.

Wat ik van het postjaar vond? Een intense klus die ook veel aandacht vraagt in m’n hoofd. Ik hield mezelf ook steeds voor de vrijheid op te blijven zoeken. In alle onbevangenheid lukte dat het beste bij het thema KOESTEREN. Mn waslijn met mn gekoesterde kledingstukken is met zoveel vrijheid en blijheid gemaakt. Zo wil ik het.

Het hele concept vind ik grondig doordacht.

Thema: The female gaze
Briefmaker: Eva Krebbers

Lieve Zustersch,

Mijn tweede Zusterhoodjaar verschilde als dag en nacht met mijn eerste jaar. Het voelde alsof ik echt zusters had.

In de druilerige eerste-maanden-van-het-jaar kroop ik onder een van jullie zielenhuiden. Jullie maakten me aan het lachen tijdens het maken van een selfie met de gehaakte plantenbril wankel op mijn neus. Ik denk terug aan het rebelse thema, al piemelkleiend met publiek in een parkje in Oss.

Aan de appjes die we elkaar stuurden als het leven iets te zwaar was, of juist lekker licht. Aan de sloffen die we droegen en de hapjes die we voor elkaar maakten voor onze bijeenkomst op het allerlaatst, in een huis gevuld met boeken en Zusterhoodkunst van alle voorgaande jaren.

Vooral denk ik aan al jullie geniale, originele en lieve breinen en zielen. Al jullie vlijtige handen, naaiend en vouwend en schilderend. En dan ben ik zo ontzettend dankbaar voor ons, een jaar lang aan liefde en kunst.
Dankjewel Zusters van cirkel 6 - 2025!

Thema: Zacht
Briefmaker: Wendy van den Heuvel

Ik merk dat de samenleving steeds harder aan het worden is. Er is steeds minder tolerantie of ruimte voor andere opvattingen. Ook in de politiek. Social Media speelt daarin een grote rol: mensen (ver)oordelen snel, en gebruiken in hun reacties vaak harde woorden. Die verharding baart mij zorgen.

Dus zou ik als tegenhanger van die verharding graag wat verzachting zien. Daarvoor heb ik wat “hulpstukken” gemaakt: een zachte bril om daardoor met een zachtere blijk naar de wereld en anderen te kijken. Een zachte spiegel, om daarin met zachtheid naar jezelf te kijken, want als je zachter naar jezelf kunt zijn, is het ook makkelijker om zachter naar anderen te kijken. En een zachte pen, zodat als je ergens op reageert dat met zachte(re) woorden is, die misschien zachte gesprekken kunnen worden. Een ludieke manier van bewustwording van hoe we ons soms gedragen.

Er kwam begin januari een grote doos met grote letters ZACHT .. maar ik voelde me in eerste instantie redelijk uit het veld geslagen na het lezen van de brieven. Dat dit thema tot discussie en weerstand zou leiden had ik echt niet verwacht! Maar als kunstenaar wil ik dingen maken die mensen raken. Dat mag soms ook best schuren. Op dat gebied kan ik dus wel zeggen dat ik ben geslaagd. Ik besloot om de brieven nogmaals te lezen en nu met mijn eigen verzoek: door de zachte bril.

Er is veel over nagedacht. Ik ben geraakt door de persoonlijke woorden. Iedereen heeft beeldend iets gemaakt met liefde en aandacht. Die worden door mij zeer gewaardeerd en gekoesterd. Van de blij makende zachte beelden van Karin, de tegeltjes wijsheid van Marij, de stempel en etsjes van Kristel, de persoonlijke aquarel van Ieva, de schattige snow fairy van Pauline, de felroze lino van Nicole en het krachtige zelfportret van Marie -Louise.

Maar mijn verzoek om verzachting is wat anders dan niet ergens voor willen vechten of ergens voor staan.. Vechten kun je op veel manieren. Hard tegen hard is niet mijn manier. Ik gebruik liever humor en zelfspot of kwetsbaarheid. Want ik heb geleerd dat juist in het tonen van kwetsbaarheid mijn kracht ligt. En heb het gevoel dat we de zachtheid meer dan ooit nodig hebben. Want vanuit zachtheid ontstaat empathie, compassie, begrip en verbinding.

Dat is de kracht van zacht.

Thema: ZenZooi
Briefmaker: Laura Klinkenberg

Het thema waar ik al mijn hele leven mee in de weer ben. Al die zooi in mijn leven, al die spullen die ik verzamel en waarmee ik me omring. Al die dingen die ik bewaar, koester en verwaarloos. Een plek geef, orden en laat ontploffen.

Een thema dat me vaak energie kost, maar ook energie kan geven. Ik besloot een ladekastje als vertrekpunt te nemen, een mooi object dat voor lange tijd stilstond, nauwelijks gevuld en behoorlijk bestemmingloos. Het kastje van zeven kilo stak in februari tweeduizendvijfentwintig per post in een stevige doos rivier de Waal over.

Het was smullen om nu, een jaar later, het kastje overvloedig gevuld terug te ontvangen en alle laatjes één voor één, met twee nachtjes ertussen, te openen.

Ik vond tedere poëzie en korte verhalen over gevonden en gekregen objecten, en vond het bijzonder om na het lezen van deze kaarten en verdere post van andere zusters nog een zakje met de bijbehorende brief te ontdekken. Ik ging met mijn vingers door acht kleine objecten die ik daarvoor alleen nog met mijn ogen op papier had gezien, het was alsof ik ze al kende, maar nu pas echt ontmoette door ze aan te raken.

Ik vond een gekoesterd vensterbank kabinet, en een voor mij nog onbekende term: liminal space. ‘’When you’re in a liminal space, you are neither here or there.’’ De overgang van de ene ruimte naar de andere, binnen een object. Het doet me denken aan mijn afstudeer thema van de kunstacademie: de tussenruimte – de ruimte tussen mijzelf en de ander.

Ik vond een bundel ZenZooi Orakel Kaarten: in zestien stappen van Hot Mess naar Zonnig Zen. De veelzijdige onderwerpen en speelse foto’s deden me volop glunderen. Ik voel me uitgenodigd om ook het speelse in mij verder aan te wakkeren tot relatie met mijn zooi, en tegelijk ook echt iets concreets aan te pakken in stappen.

Ik vond vermorzelde, afgedankte, leeggezogen karkassen en stinkende klauwen. Een cutted crap! – naar aanleiding van de cut the crap-tekst in mijn eigen beklede laatje. Ik heb heel hard gelachen.

Ik vond een mooie collage mini ‘zooi…’ die mijn zuster had gevonden – die, zoals ze het verwoordde, haar vond. Met een little note ‘’box made in Italy’’, waar ik afgelopen zomer nog was en veel vrijheid (van spullen) heb ervaren. Daarbij een knikkerlabyrint met blauwe pinda’s en een zen uitziende strandvogel, die ik gelijk een aantal rondes ben gaan spelen.

Ik vond een samensmeltende, zwartglanzende eenheid van bijna onherkenbare objecten, met een minimalistisch sterrenlandschap. Na het meerdere malen lezen van de bijgeschreven tekst, begrijp ik dat alle spullen en dus ook zooi uiteindelijk sterrenstof zijn.

Ik vond mijn eigen wijze, mooie woorden terug, gebundeld in een boekje, en de laatjes zo zoet betekend, als krasplaatjes op keukenpapier. ‘’Het is een levenskunst, dansen tussen zen en zooi.’’ Heel waardevol om mijn woorden een jaar later terug te krijgen, het geeft me een vernieuwde zachte blik die ik graag meeneem dit verse jaar in.

Het was me een waar genoegen om in alle intieme thema’s van de andere zusters te mogen duiken, en mijn creativiteit in briefkunst vorm te geven.

Thema: Koesteren
Briefmaker: Philomeen Rowaan

“Koesteren is een woord dat me al lang bezighoudt. Voor mij gaat het over beschermen, afschermen, iets wat mogelijk waardeloos voor een ander maar waardevol voor mezelf”, zo begon ik mijn brief.

Maar ook woorden als doosjes, nostalgie en vergankelijkheid kwamen in mijn brief voor.
En mijn grootmoeder, een van mijn voormoeders. Dit jaar ben ik veel met haar bezig geweest, beeldend….

Ik vond het elke keer een feest om post te krijgen, zomaar, kunst in de brievenbus! En behoorlijk persoonlijke kunst. Het inspireerde me meestal meteen, de thema’s, de verhalen erbij, en de beelden, natuurlijk, die geloof ik nog wel het meest.

Mijn eigen themabrief terugkrijgen was echt heel bijzonder. De herkenning in het schort van Brigitte, het vereerd voelen door het persoonlijke beeldmateriaal van Etske, het koesteren van de intuïtie, ergens durven beginnen en je laten leiden door je intuïtie, daarin voel ik steun van Lobke, en de helderheid en rust in het werk van Karen, haar kleurgevoel, zal ik dan toch maar wat meer met kleur gaan doen?

Ik heb een mooie kist gevonden om mijn ontwerpen van dit jaar en de ontvangen post in te koesteren…..

Thema: Knopendoos
Briefschrijfster: Marij Gravestein

Aangezien ik een knopenkast geërfd heb en bezig was mijn eigen knopencollectie er aan toe te voegen, kwamen er herinneringen boven en zag ik zo voor me dat elk huis wel een knopenpot of knopendoos heeft. Met ieder zijn eigen herinnering die er bij hoort.
Wat kwamen er mooie verhalen terug en met prachtige creaties. Het is zo leuk om ieder zijn creatie te zien. Voor welke zuster de doorgeef brief ook is, zonder te weten wie de brievenschrijfster is herken je de stijl meteen.

Wendy werd nostalgisch van dit thema en scheef daarom op een schattig briefje haar verhaal over de knopendoos van haar moeder waar ze maar voor moest gaan zorgen. Ze heeft voor mij en voor haarzelf twee hele praktische doosjes gemaakt waar je aantekeningen in kan stoppen over ‘nog-door-te-hakken- knopen-doosje’ en ‘het knoop-het -in-je-oren-doosje’.

Karin is de enige van de cirkel die GEEN knopendoos heeft. Ze heeft zelfs haar hele huis op z’n kop gezet maar geen knoop gevonden!! Het roept wel herinneringen op. Ze dwaalde helemaal af met haar verhaal over hoe ze vroeger haar donkere en stugge spijkerbroeken bleker en soepeler probeerde te maken. Dat vond ik leuk om te lezen.. Maar alsof het zo moest zijn…. Liep ze letterlijk tegen een REUZE knoop aan in de Kringloop. Deze heeft ze beplakt en gelakt. Een knoop zonder doos! Deze heb ik meteen opgehangen in mijn naaikamer.

Marie Louise heeft het iets breder heeft genomen. Ze maakte een berg slangen die zichzelf in de knoop hebben gelegd. Deze knoperige maatjes gaan vanaf nu mijn knopencollectie beschermen of gezellig met mij samen knopen leggen schrijft ze. Nou Marie Louise: Ze gaan mijn collecte beschermen! Wist je dat ik mijn hele leven lang al een KNOOP in mijn maag krijg van slangen? Jou fantasie is eindeloos en het zijn altijd prachtige kunstwerken die je maakt!

Kristel, als ik jouw werkjes zie, krijg ik een enorm ‘Workshop gevoel’. Alles ziet er zo gelikt uit. Zo mooi vormgegeven op papier. Dat je zin krijgt om zelf aan de slag te gaan. Je hebt het thema anders opgevat. Verassend leuk! Omdat ik zelf naai vind ik het gaaf om een zelfgemaakt naaiwerkje te krijgen. Goed gevonden een ‘Japanse knot-bag’!

Pauline kwam met een heuse Ontknoping! Je schreef een brief met een kleurrijk verhaal over knopen en de knopendoos van je moeder. Een chique doosje! Laagje voor laagje kwam ik richting de bodem van het doosje. Daar lag een stijlvolle verrassing. Prachtige oorbellen met bijpassende ketting die ik zeker ga dragen!

Ieva, je enveloppe vind ik geweldig mooi! Daar zou ik wel behang van willen…Ja hoor, ik heb ook wel eens knopen gekocht zonder een doel te hebben. Dat heb ik inmiddels wel afgeleerd. Maar ik snap dat je zo’n ‘Santimi’ wel wil hebben. Deze komt vast nog wel eens van pas. Het was leuk om je brief te lezen!

Nicole, natuurlijk heb jij ook een verzameling knopen. Want wat verzamel jij niet (zijn we deze ronde achter gekomen)? Een knopendoosje met foto’s van knopenkaarten. Erg leuk om te zien dat je er op een andere manier naar kijkt. Dat de achterkant van knopenkaarten kunstwerkjes op zich zijn. Dat heb ik met borduurwerkjes. Ik snap dat helemaal… Door jou ga ik voortaan ook anders naar knopenkaartjes kijken.

Thema: “Handboek voor onbehoorlijke burgers”
Briefmaker: Ieke Sweers

Ik riep mijn zusters op om samen onbehoorlijke burgers te worden en te rebelleren op een helende manier. Hoe zouden zij in opstand komen?

''Ik sta niet op de barricade maar ik heb lief”

“Ik worstel en ik val, want waar wil ik heen, wat is mijn punt, in welk hokje kan ik het stoppen. Maar dat ís het punt, ik word moe van hokjes, moe van kaders, moe van knokken en van wat hoort. Moe van hard, van afgebakend, zwart wit, rechtlijnig en saai. Moe van dit ben ik, en daar ver weg van mij de ander.
Moe van jij hoort niet bij ons. Van moeilijk, van al watertrappelend je leven te moeten leven.

Behoefte aan voelen, zwieren en zwaaien, behoefte aan keihard op je bek gaan en een glitterpleister erop, behoefte aan voelen en ontfermen, behoefte aan stiekem vrolijke stickers op lantaarnpalen plakken, aan mijn buurmeisje die mij haar slakken laat zien, aan een glimlach van een vreemde, aan een “hoe gaat het eigenlijk echt met jou”, aan een kusje op je kapot gevallen bebloede knie, aan kan ik je helpen.

Annet naaide een zacht roze envelop. Daarin haar brief met woorden die mij tot diep in mijn ziel raakt. Ze keek recht door mijn brief heen en zag mijn eigen zoektocht, die ik op het moment van maken zelf niet zag. Ze nodigt me uit om maar te voelen, om elke ochtend in mezelf te landen. Van stof naaide en borduurde ze een diep rood paarse pleister om te dragen als verzachting. Onbehoorlijk burgerschap is voor haar niet iets van de daken schreeuwen. In onze wereld met zoveel geweld en afleiding is ware rebellie om zoveel mogelijk op te dagen in volle aanwezigheid.

Heleen maakte een eigen bordspel voor onbehoorlijk burgerschap. Ze vraagt zich af wie er nou eigenlijk winnaars en verliezers zijn in dit spel van het kapitalisme. Hoe meer je in dit spel weet te winnen in het kapitalisme, hoe meer je toch het gevoel krijgt dat je faalt. (Vak 50: Het is je gelukt om aan de norm te voldoen! Je bent jezelf compleet verloren, maar wel de meest behoorlijke burger van het land. GEFELICITEERD) Het geldt ook andersom: ga je buiten de kaders, dan moet je stappen achteruit, maar voelt het intern toch alsof je vooruit gaat. (Vak 24: Als je werkgever vraagt waarom je een uur eerder naar huis gaat, plak je een antikapitalistische sticker op zijn voorhoofd. Nu mag je een beurt overslaan!

Wanneer ik Esthers brief open springt het neon roze en geel me tegemoet. Ze noemt zichzelf een best brave burger. Vrijheid is voor Esther haar activisme. In de lockdown heel recalcitrant juist in de avondklok naar buiten om te fietsen. Ze maakte ze een Derwisj met echte insectenvleugels die in papier eindeloos en vrij ronddraait en danst. Ook maakte ze een collage met Josephine Baker, een verzetsstrijder. Tijdens de oorlog gaf ze geheime informatie door via haar partituren. Deze geheimen schreef ze met onzichtbare inkt. Esther eindigde met een heerlijke middelvinger en “Fuck the system”.

Irene vond dat het tijd was dat de vogels het eens voor het zeggen kregen. Ze schilderde heel gedetailleerd een graphic novel waarin de vogels gebukt gaan onder de gemene wallstreet achtige katten. Vogels ruimen vol schaamte de rommel van de katten op. Maar de vogels pikken het niet langer en komen in actie! Het begint klein door stiekem toch vogelvoer te strooien al mag dat echt niet, maar al snel bejegenen ze een kat met een wc plopper, wordt er een kat aan zijn stropdas meegesleurd en eindigt het verhaal met een kat die in een vijver verdrinkt, met in zijn poten nog zijn bankbiljetten en telefoon. Ik lees het met een enorme lach.

Marieke maakte een kalender voor me vol met snode plannen voor de activistische onbehoorlijke burger. Mijn lievelings: je in laten pakken als een cadeautje en er onder luid geklap en confetti uit los te barsten. Ze schreef hoe ze in haar jeugd een roedel vormde samen met haar leeftijdsgenootjes in het dorp. Haar rol was nieuwe werelden bedenken met attributen en nieuwe spelletjes. En daar is ze nooit mee gestopt. Zo gaf ze de meest fantasievolle workshops, en richt ze de meest prachtige clubjes op. Spelen en verbinding, dat is voor haar activisme. Rebelleren door meer te spelen.

Ook Laura zoekt haar onbehoorlijk burgerschap in het kleine, in aandacht. Ze wil zich niet laten bepalen door hokjes en structuren, deze benauwen haar. Iets wat ook ik ken. De verbinding tussen zichzelf en de wereld voelen is belangrijk. Deze zie je heel duidelijk terug in haar collage. De ruimte nemen om te vertragen, ontprikkelen en de boel dimmen, en hoe moeilijk dit kan zijn als je steeds van alles moet. “Laten we meer zijn, meer voelen, meer spelen en meer verbinden vanuit een zacht hart”

Eva vond alle brieven van voorgaande zusters heel wijs, maar vooral ook te lief. Ze zag het thema als de uitgelezen kans om eens lekker stout te zijn. Daarom stelde ze een eigen verzetspakket voor mij samen. Prachtige buttons voor op je tuinbroek, want dat is wat een rebel het liefste draagt. Drie stickers gemaakt van zwart ducttape voor op de lantaarnpalen. En ze kleide voor mij op een bankje in het park (als dat geen onbehoorlijk burgerschap is) het patriarchaat mèt hamertje om compleet kapot te slaan.

Thema: Goed Nieuws
Briefmaker: Kristel

Ik wilde een concreet onderwerp, dat toch veel ruimte zou laten aan verschillende interpretaties. Uiteindelijk inspireerde de expositie War and peace, a poetics of gesture, met werk van Beatriz González in museum De Pont in Tilburg tot het thema ‘Goed nieuws’.

De kunstenares, gebruikte foto’s uit de krant en bewerkt deze door ze te vereenvoudigen tot de kern. Maar, zoals de titel van de tentoonstelling al doet vermoeden, kiest zij vooral zware onderwerpen voor haar werk. Het idee van nieuws als uitgangspunt sprak me aan, maar dan wel met een positieve draai. Ik heb daarom drie leuke, positieve artikelen uitgekozen en deze geïllustreerd met een boekje.

Laten we in het huidige tijdsgewricht, waar het goede nieuws soms moeilijk te vinden is, daar wel naar blijven zoeken. Of misschien maken we het goede nieuws zelf wel!

Van Pauline kreeg ik een originele dagboekachtige brief met daarbij een met veel aandacht geschilderde ‘platte’ Griekse vaas ‘voor al jouw bloemen die naar de zon zullen buigen’ met daarop godin Iris, boodschapper van de hemel naar de aarde, personificatie van de regenboog. Een bijdrage die direct geclaimd werd door mijn oudste dochter die ontzettend van mythologie houdt.

Ontroerd was ik door het kleine leporellootje van Nicole. Of eigenlijk was ik vooral geroerd door het nieuwe liefde-verhaal aan de binnenkant. Er spreekt zoveel blijdschap en verwondering uit haar goede nieuws! Een echt liefdesbriefje.

De bijbel, evangelie betekent letterlijk goed nieuws (wist ik niet), gevuld met artikelen en beelden over de natuur en hoe wij ons daartoe verhouden kwam van Wendy. Met achter in een heleboel zakjes bloemenzaad (die ga ik zaaien bij mijn moestuin).

Ieva maakte een feestje met een vlaggenslinger met de tekst ‘goed nieuws’ voorop. En aan de achterkant, op is dit eigenlijk de voorkant, haar goede nieuws. ‘Ik volg mijn eigen pad, Ik heb een keuze, ik mag het en ik heb het al’.

Karin vertelt in haar brief over haar associaties met het thema goed nieuws, oa de Goed Nieuws Show van Sonja uit de jaren ’90, leuk! En ze vond, door gericht te kijken, een heleboel lichtpuntjes zelfs in lastige tijden.

Geen nieuws, is goed nieuws, daarom een boekje zonder teksten, maar met plaatjes van Marij.

Als laatste was daar het kattenpandemonium van Marie-Louise. Een mobile om op te hangen voor als er geen nieuws is, want dan is er toch altijd goed nieuws. De brengers van die nieuws zijn super-cute, alleswetende en onvoorspelbare katten en bliksemflitsen.

Dank jullie wel voor alle mooie dingen die voorbij zijn gekomen! Terwijl ik dacht dat ‘goed nieuws’ een heel gemakkelijk thema was om op aan te haken, las ik in verschillende brieven dat zusters er moeite mee hadden. Te groot? Te open? Toch niet concreet genoeg? Ik ga de brieven er nog eens op nalezen en op zoek naar een nieuw thema. Want ik kijk ontzettend uit naar het nieuwe postjaar!

Thema: Onweer
Briefmaker: Pauline Chew

De liefde voor onweer begon toen ik als studente op de Sophiaweg woonde; een rustige weg waar je vogels kon horen fluiten en je de mooie bomen van het bos kon ruiken. Ik herinner me dat ik met mijn mooiste leren sandalen met hakjes aan, op weg naar huis, in een stortbui terechtkwam en gedonder kreeg. Wat te doen als er alleen een struik naast je staat?

Ik besloot die enorme huilbui van de hemel maar te omarmen, het beste ervan te maken en in de plassen te stampen in die lange bruine rok die al aan mijn benen plakte. Vanaf dat moment – op die weg naar de weg van de wijsheid – begon ik me ook steeds meer te verheugen op onweersbuien. Het zijn de zeldzame momenten waarop ik me overgeef aan mijn bestaan in de wereld. Ik vroeg de zusters in onze cirkel naar hun onweer en regendans en stuurde mijn huidige uitzicht – dicht bij de wolken – mee.

Een klein jaar later keerde mijn kunstbrief terug in de vorm van een verrassingspakket. Het handwerk van Marij viel als eerste op in de doos: een mooie bliksembroche die me een gevoel van herkenning en wederkerigheid gaf.

Marie-Louise maakte een diorama met inkt en pen en liet een paar pareldruppels uit de hemel vallen. Ze heeft de gave om uit de losse pols te tekenen in gebalanceerde composities.

Karin maakte een magisch bliksempotje met lichtjes, opdat ik ook genieten kan van onweer terwijl ik warm en droog binnenzit. Haar brief met herinneringen gaf me al een warm en knus gevoel.

Wendy maakte een prachtige leporello met foto’s, tekeningen en tekst in het thema. Hoewel voor haar de regen voor verdriet staat, donder haar woede representeert en de wind haar wanhoop is, springen er ook plotseling twee handen uit een bosje vrolijk groen.

Nicole liet bliksem in de beelden van bliksemjagers dansen met gouddraden. Haar oprechte en verhalende brieven zijn ook écht leuk om te lezen – en haar eigen themabrief heeft me ook op pad gestuurd. Ieva maakte een abstract en zeer mysterieus wiel van onweer. Iedere keer als ik ernaar kijk, ontdek ik weer iets nieuws.

Zuster Kristel liet iedere ronde een verzorgd pakket leveren en in dit laatste kunstpakket vond ik een stijlvol kunstpakketje, met daarin een figuurtje dat last heeft van onweer in haar hoofd. Ze blijkt overigens ook met haar superzachte winterjas de bijnaam ‘De Wolk’ verdiend te hebben – waar ik als ‘Bathjass’ veel respect voor heb.

Wat ik het mooist van dit eerste postjaar vond, was de openheid waarmee en wederkerigheid waarin zusters mij terugschreven. Terwijl ik zelf opluchting voel bij gedonder en een dansje maak, blijkt onweer niet al mijn zusters positieve associaties te geven: het riep bij sommigen van hen juist angst en/of vervelende herinneringen op. Ze schreven me over hun persoonlijke ervaringen en ik zal aan hen denken zodra de godin van de donder weer van zich laat horen.

Brief Maker: Karen Saaman
Brief thema: Balans

Dit was mijn eerste jaar Zusterhood. Begin van het jaar bezocht ik onverwacht de expositie van Zusterhood in Extrapool. Ik had een slechte dag tot dat moment. Ik heb er wel 2 uur doorgebracht en was helemaal opgeladen, enthousiast en geïnspireerd. Dat smaakte naar meer!

Ik hoopte door de brieven en thema's van de anderen gemotiveerd te blijven om vrij werk te maken. Wellicht ging ik eens op een andere manier werken, zou ik door de thema's andere richtingen in slaan. Het bleken uitnodigingen om lekker aan het werk te gaan op mijn eigen manier. Waar ik op dat moment zin in had, met het thema van dat moment in mijn achterhoofd.

Mijn zusters voelden al snel vertrouwd, alsof we elkaar al lang kennen. In de loop van het jaar kwamen er verschillende thema's voorbij. Meestal was er veel herkenning en onze thema's bleken erg goed bij elkaar te passen. Om de twee maanden lag er een nieuw pretpakketje op mijn tafel.

In mijn themabrief schreef ik over mijn balansproblemen en zoektocht naar hoe hier mee om te gaan. Ooit had iemand mij gezegd dat als het mij zou lukken met mijn golven mee te bewegen, ze nog veel moois van me verwachte. Daarop geïnspireerd maakte ik met stempels een pop-up kaart met een bootje op de golven.

Ik vroeg mijn zusters hoe het met hun balans was en stuurde het de wereld in. Van Lobke kreeg ik een boekje vol mooie tekeningen, gedachten en gedichten, van Etske een mobiel met verhalen over haar balans, van Brigitte een verzameling kaartjes met moeilijke en makkelijke keuzes en van Philomeen een pakketje met stenen om te stapelen.

De stenen heb ik regelmatig opgepakt om mee te bouwen. Ze leerden me wat geduldiger het evenwichtspunt te zoeken. Ook in de andere werken en brieven blijf ik steun vinden. Alle kunstwerkjes bevatten overpeinzingen en wijsheden. Lobke vertelde me dat je moet surfen op de golf zoals ie komt, dat je wel kan wachten op de perfecte golf, maar dat dan de kans groot is dat je aan wal blijft. Philomeen vertelde over het tijdelijke van haar stapels, als er een zware auto door de straat rijdt valt alles om. Met Etske deelde ik de baat bij regelmaat en de neiging tot chaos. Van Brigitte kan ik leren die chaos te accepteren.

Bedankt lieve Zusters! Jullie hebben me doen inzien dat het helemaal niet zo moeilijk hoeft te zijn om te spelen. Tja, en wat mijn balans betreft, dat blijft lastig. Maar op dit moment kan ik zeggen dat ik er niet meer tegen vecht. En dat surft een stuk fijner!

Thema: Waterlichaam
Briefmaker: Annemiek Hutten

Ik ben altijd al gefascineerd door water, door de zee en de golven. Van het ritme dat steeds opnieuw, maar elke keer net een beetje anders. Dromen van fjorden die ik nog nooit in het echt heb gezien. Hoe water in een beekje haar weg vindt. Het ongrijpbare van oceanen, die dieper zijn dan de hoogste bergen. Tikkende regen op een tentdoek. Hoe nietig je je kan voelen staand voor een waterval, lopen op water als het hard is als ijs. Met de trein over de IJssel en dan weten ik ben thuis.

Het thema van mijn brief was daarom dan ook “Waterlichaam” Als mensen bestaan we grotendeels uit water, stel dat we voor 100% uit water zouden bestaan, wat voor waterlichaam zou je dan (willen) zijn?

Voor Rosanne voelt de zee als thuiskomen, een soort moeder. De zee is krachtig, ruw en laat niet met zich sollen. Soms sleurt ze je mee onder water en voel je je heel klein. Maar wanneer het zonlicht de zee laat schitteren is alles weer goed. Dit alles heeft ze heel mooi weten te vangen in 4 geschilderde zeeën. Ik zou erin willen verdwijnen en uitrusten op haar zachte golven.

Alice heeft vaak in de buurt gewoond van water, maar had er lange tijd niets mee. Troebel, of diep water zoals de zee vindt ze zelfs eng. Ze kiest een heldere beek, vredig, met mooie vissen. Een bron van energie en leven, rustig kabbelend, alles overziend. Ze maakte hele mooie illustraties van zwemmende vissen. Het zijn er veel, maar toch net allemaal een beetje anders.

Fleur schreef een gedicht waarin ze benoemt dat de hoeveelheid water op aarde altijd hetzelfde is gebleven. Het zou dus zomaar kunnen dat het water in je glas ooit de pis van een T-rex was. Ik vind dit echt iets wonderbaarlijks om over na te denken. Het water waar wij uit bestaan, is dus misschien wel een zee of rivier geweest of onderdeel van een van onze vele voorouders. Kan het zich nog herinneren waar het is geweest? Wisselen watermoleculen in mijn lichaam hun ervaringen uit over waar ze zijn geweest?

Frederike schrijft dat ze tegenwoordig gemaakt is van tranen en dat ze eerder nog van ijs was. Ze schrijft dat ze nu anders leeft en haar tranen niet meer binnen houdt. Haar tranen zijn niet alleen van verdriet, maar ook van geluk en ontroering. Dat zie ik ook terug in de tranen die ze maakte bij haar brief. Het zou mooi zijn als meer mensen dat zouden durven, het laat zien wat je raakt, waar je hart door beweegt.

Diane schrijft dat ze niet van water houdt. Maar toch, sinds een jaar, is ze water als haar grote vriendin gaan ervaren. Een plek die de pijn verdrijft, nieuwe energie geeft en haar met een nieuwe blik naar haar eigen waterlijf laat kijken. Bij haar brief, maakte ze een etui met daarin haar onderwater gedachten en duik diepjes. Wat een fijne termen. Zinnen die je even het diepe in laten duiken, wie weet wat voor moois je daar tegen gaat komen.

Nienke kiest de beek in de buurt van haar huis. Deze beek staat soms droog en leert haar dat ze het niet altijd hoeft te stromen. Ze zou graag een beek zijn die naar de zee verlangt en daarnaar toestroomt. In haar brief schrijf ze ook over het boek “Alles geeft licht” van Julia Baird dat dit beeld beschrijft: Een vrouw, verticaal onder water, rustig, zwevend onder de zee. Een plek waar je alleen, maar niet bang bent. Soms verlang ik ook hevig naar zo’n plek, een plek waar alle dagelijkse dingen van je afglijden en waar het echt even stil is. Zo diep onder de watermassa stemt je ook nederig. In de collages van Nienke, komt dat gevoel terug, Van rust en onderdeel zijn van een groter geheel.

Esther gebruikte de kenmerken van water en keek hoe ze die op haar eigen waterlichaam kon toepassen. Zoals meegaan met de getijden. Leren surfen op de golven in het leven. Dat vind ik een mooi beeld, want het laat zien dat het niet erg is om soms kopje onder te gaan, dat het begin vaak wankel is, maar ook dat de golven van het leven soms te hoog zijn of juist niet aanwezig. En leren surfen gaat niet vanzelf, je hebt er een goede leraar voor nodig en veel oefening

En ik zelf? Ik lijk soms op een beek, ondiep en makkelijk doorheen te waden. Maar op sommige plekken rijkt mijn diepte verder dan je zou denken. Ik sta soms bijna stil. Maar er stroomt altijd iets, zichtbaar of onder de oppervlakte. Ik ben een rustig kabbelende rivier en ik stroom.

Thema: Leegte
Briefmaker: Lisette van der Maten

Geen thema borrelde op, geen bedacht idee of concept dat me bezighield en waarmee ik aan de slag wilde. Niet iets dat ik wilde uitpluizen, vastpakken, ontrafelen. Toch? Ik bevond me in een lege, associatieve ruimte waarin ik bladerend in boeken uit het raam staarde. Toen bleek: dit moest het dan maar zijn, dit was het dus: de leegte als onderwerp.

Zo schreef ik mijn zusters over dit onderwerp, quootte ik Pessoa (Boek der Rusteloosheid) en verpakte ik het in een langwerpig zigzag-boekwerkje met een krantenfoto erop van een raam, gesluierd in vitrage. Dit alles in een langwerpig doosje, zwart met witte rand. Ik kreeg de associatie met een doodskist pas achteraf.

Ik kreeg prachtige reacties terug van mijn cirkel: Els, Astrid, Maxime, Astrid, Berendine, Salome; 'lege' landschapsfoto's, abstracte, transparante boekwerkjes en geschreven verhalen over persoonlijke herinneringen - momenten waarin leegte ervaren werd.

Ik kreeg een sleutel van een leegteloket en bijgevoegd een gedicht, waar het slot was om deze sleutel in te stoppen mocht ik zelf bedenken. Iemand schreef dat leegte en volheid tegelijkertijd bestaat en dat tegelijkertijd niets echt bestaat.

Ik kreeg een tekst vol weggelaten woorden, waar lege witte ruimte overbleef en een abstracte collage daarnaast voor een mooi ritme zorgde. Allemaal prachtige ingangen op dit onderwerp, waar ik heel dankbaar voor ben.

Thema: Bestemming
Briefmaker: Veerle Degrieck

Winter. Rijm en bevroren dauw. Bevroren hart. Onrustige gedachten. En dan vindt het thema jou.

Een spinnenweb schittert in de zon, alsof er duizend lichtjes in geweven zijn. De spin is waar ze moet zijn. Nu ik nog. Mijn thema is ‘bestemming’.

En dan valt op het eind van het jaar een doos vol pareltjes in de bus, Of beter: de doos staat voor de deur, de doos is te groot voor de pakketbrievenbus. Of de postbode wist hoe bijzonder de inhoud was dat hij het niet waagde om hem achter te laten in een vochtige, koude brievenbus. Dank je, postbode.

Iedereen legt zijn ziel bloot, net als de glinsterende lichtjes in het spinnenweb vormen ze een zacht gloeiend web dat mijn hart inpakt, verwarmt en beschermt.

De doos met inhoud wordt veilig opgeborgen, als een schat op zolder. Maar dan eentje waar ik makkelijk bij kan. Om bij te tanken. Om me te verwarmen. Om te landen. Om te weten dat ik precies ben waar ik moet zijn.

Thema: Memoires of a dreamer
Briefmaakster: Marie-Louise Wasiela

Als kunstenaar zijn dromen voor mij heel belangrijk. Een deel van mij is professioneel dagdromer, ik maak een staat van lucide (wakkere) dromen. Maar dromen, of nachtmerries zitten ook vol potentie en een eigen logica. Ik maakte een brief in de vorm van een pop up boek en ik stuurde elke zuster een klein doosje slaapzand op. Na een jaar zwerven ligt mijn startbrief weer op de thuisbasis!

Ik begin met Kristels bijdrage, die haar dromen interpreteert als wensen voor de toekomst. Een daarvan was de basis van haar brief, met kleine, bijna abstracte beelden als beelden uit de herinnering. Het kleine doosje zit vol met fragiel en toch krachtig drukwerk van naakte lichamen in zachte roze tinten, de aanraking is bijna tastbaar. Met name het kleine werk raakt me, tastbaar en toch herkenbaar!

Pauline gebruikt uitgeknipte roze bloesems, bestikt met borduurdraad en kralen, vastgelijmd op een oude pagina met werken van Debussy. Ze schrijft in haar brief over paprikachips en zwoele lenteavonden en de compositie 'Reverie' door Alice Sara Ott, die ik luister terwijl ik dit typ. Het is inderdaad dromerige muziek, maar er zit ook een kracht in en dat vind ik mooi om te merken. Dromen is niet alleen meedrijven op de stroom, maar ook een visie geven. Ik hou ervan!

In wit vloeipapier met glitters zit de brief van Marij, die vermomd is als prachtige gehaakte dromenvanger met verschillende texturen draad. Hier en daar een kraal, blauw, paars, wat groen wier aan de onderkant. In het centrum een doorzichtige goudvis. Deze moet je zien, beschrijven doet tekort! Aan de onderkant hangen kaartjes waarop ze zegt’ vang de dromen waar je wat mee kan! Laat de andere gaan.’ Wat mooi!

Dan vind ik een kleine transparant envelopje met fluo oranje draadjes. Dat kan alleen maar Nicole zijn! Ze maakte een prachtig klein boekje met de titel ‘ Mijn dagroom’. De oranje draad neemt je mee in het verhaal tussen een meisje met een gele camperbus ( te zien als een foto van zo’n autootje waar je vroeger mee speelde) en een jongen met een rode bus die liefde en avonturen beleefden tijdens hun reizen.

Wendy maakt een boekje met prachtige fragiele, surrealistische foto’s. Ze zijn gedrukt op zacht en fragiel papier en de foto’s zijn haar eigen werk. Ik hou van haar werk en moet ook gniffelen om het gevecht met de printer wat ze moest leveren om dit boekje te maken. Je kan nog zo’n dromer zijn, een printer brengt je altijd weer met beide voeten op de grond. Rage against the machine toch wel:)

Dan vind ik Ieva’s werk, in een envelop met daarop in wit krijt geschreven ‘ I remember every gentle moment’. Het concert van Debussy is afgelopen en er komt een groot applaus voor Ieva’s bijdrage. Het is gedrukt met lino op grijs, wolkerig papier en heet ‘ To hold - And to be held’.

Als laatste vind ik de gouden envelop van Karin. Erop ‘Droomverhaal’ gestempeld. 9 Wasknijpers met droom associaties erop vastgeknepen. In de envelop een collage met een wassende figuur bij de tekst. ‘ Nu zijn we er geweest ,’ riep P.’. Op de achterkant verteld Karin over haar dromen. Over haar zusje P.. Over een put waar ze jarenlang in viel. En over een onbekende vrouw die was gaat ophangen in Karin's tuin. Ik vind het knap dat ze in een paar zinnen de sfeer van die dromen zo weet te vangen.

Zo tof dat het thema op zoveel manier bekeken werd!

Thema: De Weemoed van het Ouder worden
Briefmaker: Els de Niet

Ik kon niet anders dan dit thema kiezen want ik zit er midden in. Niemand vertelt je hoe dat is en voelt omdat we met zijn allen gericht zijn op het Leven en de dood liever vermijden. Van binnen blijf je 16 maar je lijf moet er aan gaan.

De acceptatie daarvan vind ik wel een werkje, dat moet indalen en geaccepteerd worden. Tegen de tijd dat je wijs bent geworden door te beseffen dat je eigenlijk niets weet, ga je eraan en verdwijn je letterlijk in het Niets. Eigenlijk een vreemde paradox en iedereen die geboren wordt moet het wiel opnieuw uitvinden.

Lisette schreef en hartversterkende, lieve brief waarin ze zei: Misschien worden we wel steeds meer onszelf als we ouder worden, of andersom! Mooi!

Berendine schreef en illustreerde poëtische teksten over vergankelijkheid, ironisch en zachtmoedig.

Astrid F vertelde dat ze in een meditatiegroep zit met oudere mensen en dat ze zich zo op haar gemak voelt.

Maxime maakte een mooi kunstwerk met 2 figuren, jong en oud. Ze zitten aan elkaar vast en kunnen draaien, zijn ze inwisselbaar? Haar brief gaat over het zoeken naar identiteit en ook over het ouder en wijzer worden en of dit eigenlijk wel iets uitmaakt.

Astrid Ritskes maakte mooie grote collages over de oude vrouw en haar trots: ‘ Weemoed is allesomvattend voor een vrouw die zich 16 voelt en leeft in een lichaam van 79.’

Emmy maakte een gelaagd boekje en beschrijft haar eigen worsteling met opgroeiende tieners: ‘De wijsheid die ik door de jaren heb opgedaan willen ze niet, de wijsheid die ze nodig hebben heb ik nog niet opgedaan’. Een mooi voorbeeld van de voortdurende paradoxen van het leven!

Ik ben verrast over de hartverwarmende en persoonlijk bijdragen van mijn medezusters!

Thema: “Multipotentialitijdsdruk”
Briefmaker: Frederike Chorus

‘Multipotentialitijdsdruk’. Een woord dat mijn oudste zoon bedacht. Ik koos het als thema om de druk die ik vaak ervaar te onderzoeken. Soms verdrink ik in de veelheid van keuzes en voel ik een haast die me lam legt. Ik vroeg mijn zusters naar hoe zij bewegen tussen wat ze moeten en willen.

Mijn draagkracht is niet altijd afgestemd op mijn draaglast. Wat ik in de beschikbare tijd probeer te proppen is me eigenlijk te veel. Dat komt in mijn geval door een pittig verleden en een chronische lichamelijke aandoening.

Mijn zusters waren een mooie spiegel. Ook hun thema’s vond ik heerlijk om mee aan de slag te gaan en hebben me veel geleerd. Ik heb me steeds enorm verheugd op de post en vol verwachting de pakjes geopend.

Diane maakte een doosje tijdscapsules voor me met relativerende woorden erin. Om de tijd even stil te zetten. Ze schreef me haar persoonlijke verhaal over hoe tijd voor haar iets heel kostbaars is geworden na haar ongeluk omdat ze niet meer kan wat voor haar voorheen vanzelfsprekender was. Wat herkenbaar want ook ik ervaar door mijn verleden en mijn handicap dat tijd niet vanzelfsprekend is. Ik realiseerde me dat mijn tijd lang heeft stil gestaan en dat ik op het punt sta mijn tijd weer zelf in handen te nemen.

Van Nienke ontving ik collages. Mooi gevangen beelden over het verweven van tijd en persoonlijkheid. Bij Nienke thuis is het woord ‘multipotentialitijdsdruk’ meteen geadopteerd. Ondanks dat ze zelf haar interesses op één hand kan tellen, herkent zij ook de druk van de overleefmodus in drukke periodes. Wat me raakte was hoe ze schreef dat ze beter functioneert in tijden van crisis dan wanneer er weer ademruimte komt. Dat herken ik helemaal! Ze stuurde me een prachtig citaat: “Om de juiste keuzes te maken, moet je je af en toe in stilte afvragen of je nog in harmonie bent met jezelf.”

Esther herkende multipotentialitijdsdruk heel goed. Het perfectionisme erachter en de wens om je gezien te voelen door wat je maakt. Ook de liefde voor ambachten en mensen die deze van haver tot gort kunnen uitleggen deel ik met Esther. Materiaal is dan ondergeschikt, het gaat om het uitdrukken van gevoel. Ze maakte voor mij als metafoor voor het leven een kleurige caleidoscoop van beweging die me herinnert aan ademen.

Annemiek maakte een prachtig pakketje vol kleuren en fijne tekst. Met een piepklein boekje met de hand genaaid.herkent het fenomeen van multipotentialitijdsdruk. Ook bij haar trok het lichaam aan de bel. Dit jaar heeft ze geprobeerd om haar eigen tempo te vinden. Misschien langzamer dan we gewend zijn, maar uiteindelijk wel met meer ruimte om echt te kunnen genieten. Annemiek stuurde ook waardevolle tips.

De brief die ik kreeg van Rosanne vertelde het verhaal van hoe er op de academie van haar gevraagd werd om een keuze te maken, en eigen stijl te ontwikkelen. Terwijl zij juist ALLES wilde maken. Dat lukte op de academie niet, maar in de periode na haar studie wél . Misschien is dát wel onze stijl?! Die vernieuwing en afwisseling. Ze stuurde me een van de slakjes uit haar slakkenproject met als doel mensen te onthaasten. Een mooie reminder voor de komende tijd.

Als mijn thema voor iemand herkenbaar was, dan was het wel voor Fleur. Ik moest bijna hardop lachen van herkenning toen ik haar opsomming las van wat ze beroepsmatig allemaal gedaan heeft en hoe heerlijk snel het elkaar allemaal opvolgt. Zo herkenbaar.
Fleur introduceerde zelf een aantal geweldige woorden zoals Panpassionist en haar ‘veelbaardigheidstalent’. Een woord dat het veel makkelijker maakt om te houden van de overvloed aan passies.

Thema: ‘Laat het los’
Briefmaker: Etske Berk

Mijn thema ‘laat het los’ komt voort uit een proces wat het afgelopen jaar voor mij typeerde. Noodgedwongen eigenlijk, want ik verhuisde van een groot naar iets kleiner atelier en voor een verzamelaar als ik, maakt dat veel los. De realisatie dat ik 1/3 van mijn spullen weg moest doen, confronteerde me met mijn eigen materiële gehechtheid. Een mooi thema voor mijn kunstbrief.

Na een jaar mijn brief weer terug te krijgen met alle brieven van mijn zusters erbij was erg indrukwekkend. Alleen al de tijd en energie die iedereen heeft besteed, maar vooral ook de open manier van vertellen in woord en beeld, daar ben ik heel dankbaar voor.

Het is erg leuk om te zien hoe verschillend iedereen, in zijn eigen beeldtaal, met mijn thema aan de slag is gegaan. Vaak heel herkenbaar en bovenal heel dierbaar.

Het maken en ontvangen van de brieven geeft me een nostalgisch gevoel. Alsof ik even terug ga in de tijd. Het plakken van de postzegels, het klepperen van de brievenbus. De fysieke handeling van het openen van de brief, de spanning van nieuwsgierige verwachting, de geur van papier en inkt. Het maakt de ervaring zo veel echter, en de herinnering blijvend.

Thema: Mist
Briefmaker: Karin Caroline Poiesz

Na post-covid, waardoor ik lange tijd erg ziek was, komt de mist en vermoeidheid mijn hoofd af en toe nog bezoeken. Maar ik houd ook heel erg van de buitenmist. Mijn boekje raakte vol met mistige woorden en illustraties. Ik schreef een persoonlijke brief en de antwoorden waren verrassend openhartig. De hersenmist bleek bekend te zijn bij meer zusters.

Ik maakte de doos open en bekeek en las de brieven één voor één, samen met mijn man. Hij is ook vormgever en houdt veel van kunst. Het was erg bijzonder en halverwege de avond trokken we een fles cava open die er nog stond, maar wegens de omstandigheden nog niet was opgedronken. Proost op de zusters!

Ieva schreef een lange brief. Haar beeldende taal vond ik zó speciaal. Voor haar is mist iets abstracts en concreets tegelijk. Mist maakt alles zachter, de scherpe randjes verdwijnen. Zélfs geluiden schijnen zachter te worden. Ik vond het ook zo fijn om te lezen dat mist de achtergrondruis weglaat, zodat ze zich beter kan focussen. Inderdaad, dat is ook wat ik ervaar tijdens mist. Ik kan haar hele brief niet citeren, maar hij stond vol wijsheden en dat gaf mij ook weer inzicht. In Letland, waar ze vandaan komt, beschouwen ze mist een beetje als hun kleur grijs. Mist voelt ook als een uitnodiging om te vertragen. Het voelt intiem, want het overbodige wordt weggefilterd. Haar kunstwerkje met zachte zinnen vind ik ook erg fijn om bij me te houden, als een klein lantaarntje.

Marie Louise schreef dat ze ooit had gelezen dat mist een wolk op de grond is, alsof je die zo kunt oppakken en meenemen. Vandaar dat ze een toepasselijke koffer van papier voor mij maakte, vol met mistsoorten en een snufje sprookje over Baba Yaga, een heks of bosgeest. Thee van blauwe rozen zorgt ervoor dat ze na een vraag géén jaar ouder wordt. Er zat een zakje thee bij, die verrassend lekker smaakte.

Wendy had een prachtig verstild boekje gemaakt. Ze heeft hier zelf ook een mooi filmpje van. Ook Wendy houdt van de mist. Ze heeft een half jaar tussen het riet geleefd om spreeuwen in de mist vast te leggen. Nu zie ik zelf óók heel veel spreeuwen overvliegen in de mist, wat inderdaad een geweldig gezicht is. Ik kan me dus zo goed voorstellen hoe zij op pad ging en hoe zij tussen het riet zat. Ze maakte een boekje met prints op rijstpapier, waar ze ook witte velletjes tussen moest leggen omdat het anders te transparant zou worden. Het is een bijzonder, mist-troostend boekje geworden. Om te koesteren.

Kristel had (voor mij een grote verrassing) een klein quiltdekentje gemaakt. En een complete workshop quilten om tot innerlijke rust te komen. Haar brief was getypt in een mooi grijs, mistachtig lettertje. Ze vond een foto met een boom in de mist die ze ooit eens had gemaakt en dit bracht haar gedachten naar bomen in mistige kleuren van Mondriaan, die ze in het Guggenheim had gezien. De foto’s had ze bijgevoegd bij haar brief. Kristel was ook bekend met mist in haar hoofd. Haar medicijn bleek de ‘suffe’ hobby quilten. Zo suf vind ik dat niet. Ik kan me heel goed voorstellen dat je daar mindful van wordt. En bovendien heb je na afloop een mooi resultaat. Het quiltkleedje zou ik kunnen gebruiken voor een theemomentje in de tuin met zelfgebakken cake. Ook hier kreeg ik het recept van: theacake. Ik ruik de cake van de foto zelfs. Hmmm!

Pauline had een schitterende lange ketting van kleine kraaltjes geregen. De ketting bestond onder andere uit een kraaltje rozenkwarts voor liefde en warmte, een parel van Paulines moeder (!) en serpentijn voor balans. Ik deed de ketting meteen om en draag hem veel. Ze schreef speciaal met het kleine potloodje dat ik bij mijn startbrief had gestopt, met haar mooie handschrift.
Ze had een fijne tip voor mij: een mistspray, de Aqua Face Mist. Dat lijkt mij inderdaad fijn voor in de zomer. Pauline beschrijft haar eigen hersenmist, waar ook vermoeidheid bij is gekomen. Haar beste remedie is ‘koffie’, hoewel ze niet goed tegen koffie kan en de mist soms juist erger wordt. Ze wil hiermee stoppen, maar omdat het bij een ritueel hoort is dit moeilijk. Ik herken dit heel goed. Haha.

Marij had ook iets ongelofelijks gemaakt. In een wit netje zaten stenen. De stenen waren bekleed met vilt, draad, een soort kantkloskunst, goudkleurig bedrukt papier, etc. Wat mooi! Ze had er ook een klein boekje bij gedaan met foto’s van stenen in de mist op Saaremaa-eiland in Estland. Ze schreef: Mist is magisch! De acht stenen staan symbool voor de cirkel van verbinding. Met deze stenen kon ik meteen beginnen met stapelen voor mijn mindfulness-therapie. Stenen stapelen kan verbondenheid met een bepaalde plek uitdrukken, wat een gevoel van gemeenschap of een herinnering aan een reis kan symboliseren

Nicole had een boekje gemaakt met sfeervolle mistfoto’s van een mooie mistige ochtend. Ze waren bij elkaar gebonden met een bundel fluorroze draad. Ze had om de foto’s een rand genaaid met de naaimachine. Het geheel zag er prachtig en aandachtig uit. Nicole kent ook hersenmist en had dit vanwege overgangsverschijnselen. Hormoontherapie bleek een weldaad. Wat fijn! Bijna had ze een grafische compositie gemaakt van hormoonpleisters en pillen. Maar ze is ook dol op echte mist en maakt graag foto’s. ‘Voor jou wilde ik de mooiste MIST fotograferen’ stond er bij een van haar foto’s. In haar brief vertelt ze over haar pogingen om een gebouw in de mist te fotograferen, dat telkens weer helder tevoorschijn kwam zodra ze dichterbij probeerde te komen. Ik zag het voor me.

Lieve zusters, wat was dit een mooi pakket vol eigenheid en aandacht. Ik zal alles mooi tentoonstellen.

Thema: Sleutelmoment
Briefmaker: Fleur D'achard

“Blue’s poten waren krom, hij kon niet vliegen, zijn veren waren wit en gebroken vanwege voedseltekort. Honger had hij wel, wekenlang hebben we intensief voor Blue gezorgd. Het was die ene gebeurtenis, een sleutelmoment, een cruciaal, emotioneel moment dat beslissend is in je leven.

Een ding staat vast, het leven na een sleutelmoment is anders dan daarvoor! Vaak herkennen we pas achteraf hoe invloedrijk zo'n moment is geweest. Zo ook bij de verzorging van een uit het nest gevallen kraai.

Dit waren de vragen aan de zusters: Zijn er sleutelmomenten in jouw leven? Wanneer werd jij geconfronteerd met een ervaring die je diep raakte? Wat veranderde in jouw leven door dit moment? Hoe heeft het moment je verder gevormd als persoon?

Ik voel me dankbaar dat ik mee mag kijken in jullie persoonlijke verhalen. Het heeft me echt geraakt.

Annemiek, In je inleidende brief beschrijf je positieve sleutelmomenten: de sterke kracht van zachtheid, het volledig voelen, de vertraging van het hardlopen en je verklaring voor het buitenbeentje. Momenten die je forever met je meedraagt. De negatieve sleutels mogen in het laatje… dat ga ik ook doen. Dank je wel voor deze mooie metafoor! En dan je brief aan opa… In een prachtige, zelfgemaakte ‘grafische’ envelop met eigen postzegels, klaar om te versturen… of toch niet. Wat een ongelooflijk ontroerende brief. Kippenvel en tranen in mijn ogen.

Diane, Wat een verrassingspakket! Je beschrijft vier sleutelmomenten, voegt daar vier sleutels aan toe en drie sleutelgaten. Ik heb je lange brief met aandacht gelezen “Kom laten we leven!” staat er op het kaartje van de gouden sleutel. Wanneer je jezelf opnieuw moet uitvinden, je creativiteit weer probeert te laten stromen en jezelf staande houdt, in een nieuwe versie van jezelf. Dank je wel Diane voor het delen van dit alles. Het raakte me..

Esther, Jouw negen tekeningen die lezen als een verhaal. De donkere wolk waarin je als mens kunt zitten, de wolk die niet weg te drukken is. Rond je blijft hangen, groter wordt terwijl je ertegen vecht. Acceptatie, nieuwsgierigheid, omarmen en zelfs houden van... dat is de weg..! En Gijs Jansen... ik heb het boekje “laat los”... ik heb het alleen nog niet gelezen! Mooi teken om dat wel te gaan doen... Dank voor je mooie bijdrage.

Nienke, Ik zie Soja (jouw hond) in de bakfiets zitten... Even fiets ik me je mee. In dat moment voelen dat de focus naar binnen verschuift. Jezelf een plek in de wereld geven. Boze blikken die je bij de ander mag laten. Ik heb drie surrealistische collages van je gekregen. Dank voor de surrealistische, poëtische en licht mysterieuze sfeer!

Frederike, Je beschrijft in je sleutelmomenten je pad, de moeilijke keuzes, het kwijtraken van jezelf, de ene keuze die leidt tot een andere keuze. En de vraag of een verandering in eerdere gebeurtenissen je op een andere plek zou hebben gebracht. Dat raakt. “A Room of One’s Own”. De beschrijving van het vinden van een fijne, veilige, creatieve plek. Een kamer om je potentieel waar te maken, waar we kunnen kiezen en werken aan onszelf.

Thema: Holding things
Briefmaker: Bieke Thys

Lieve vedettes van de briefkunst, Net voor het jaar zich sloot ontving ik jullie aanvullingen op mijn themabrief. Een brief die begon met een gedicht van Maira Kalman. Woman holding things. Ze start met ‘what do woman hold’ waarna ze beschrijft wat wij, vrouwen, allemaal vasthouden. Gewild en ongewild. Eindigen doet ze met ‘hold on’.

Ik leg de vraag bij ieder van jullie. Wat houdt gij vast? Wat houdt u vast? En wat wilt ge liever niet dragen? Wat houdt ge al te lang vast? Wat zout ge liever loslaten? Want misschien is net dat loslaten, hetgeen het meeste brengt. En gunt ge uzelf dat? Het loslaten. Zodat uw handen vrij zijn. Vrij. Om weer te ontvangen. In plaats van altijd te dragen. En te geven.

Terwijl jullie je buigen over mijn vragen vul ik jullie brieven aan. Het verwondert me, dat het thema uit mijn brief in elk van jullie brief verweven zit. En zo duik ikzelf een jaar lang via jullie brieven dieper in mijn eigen thema. Hold your own. Uzelf vasthouden. Uzelf eren. De vrouw in uzelf. Uw passie en uw vuur. Met goud. Want dat verdient ge. Hold on to gold. En aan de hoop. Hold on to hope.

Wat een prachtige aanvullingen maakten jullie op mijn brief. Creatiepracht.

Warme woorden om aan vast te houden, zorgvuldig uitgezocht door Vicky uit het repertoire van Yung Pueblo, niet geheel toevallig een lievelings, aangevuld met eigen tekeningen. In hun eenvoud o zo raken.

Een zilveren aanvulling van Siska, als een spiegel. Die me herinnert dat datgene wat ge vast te houden hebt uzelf is. En die sprankel in de ogen. En het rood van de liefde.

Carine leert me dat handen die vasthouden, ook vooral geven. En niet alleen lasten dragen maar ook, of vooral, het hart.

Anja zorgde voor wat extra zachtheid. Letterlijk. Handen die creëren, troosten en herinneringen vasthouden. Een lappendekentje aan herinneringen. Aan mogelijkheden.

2 handen en een hart. Dat kwam te voorschijn uit het bijzondere blikken doosje van Sabine. Want ''the best thing to hold onto in life is each other''. En ze heeft gelijk.

Veerle gaf me een inkijk in datgene wat zij vasthoudt, als de CEO die we als vrouw vaak zijn in een bedrijf dat in de volksmond gezin of huishouden heet. Ze toonde me naast die to-dolijst van het leven ook dat er in die handen en dat huishouden plaats blijft voor dromen, voor liefde, troost en koesteren. Voor hoop.

En daar sloot Inge met haar laatste bijdrage perfect bij aan. Een zachte hand die het hart draagt. Die de liefde draagt. Die liefde is..

Het was voor velen van onze cirkel geen gemakkelijk jaar. Merci om er te zijn. Het was een eer om dit Zusterhood-rondje met jullie te mogen delen. Alle, alle liefs en hold on.

Thema: Je gedragen voelen
Briefmaker: Inge Romkes

Wat een mooi eerste post jaar voor mij! Niet alleen vond ik het fantastisch om elke 6 weken met een ander thema bezig te gaan, ook ben ik heel geïnspireerd door hoe de zusters tegen mijn thema ‘je gedragen voelen’ aan kijken.

Het was een feest om het pakket uit te pakken. Dit thema kwam bij mij op door een gemis aan verbinding met mijn vriendinnen eind 2024. Ik kwam er echter achter dat het in heel kleine gebaren zit en dat ik er zeker zelf ook om kan vragen. Dat ik me echt gedragen voelde door mijn vriendinnen juist door kleine dingen. Dat zo gauw ik ging zoeken naar verbinding, ik het meer ging geven en meer ging voelen.

Ik was benieuwd hoe mijn zusters hier naar keken en het mooie is dat ik door mijn thema en al het moois in mijn pakket, ik mij ook echt gedragen voelde door mijn zusters van 2025.

Toen mijn pakket arriveerde voelde ik me echt verwend. Ieder had zo zijn best gedaan en zo’n mooie eigen kijk op het thema. Van je gedragen voelen in je lichaam, door water, door partners, door de natuur, door zichzelf, door tastbare materialen.

Wat ik echt meeneem uit alle brieven, is dat het OKÉ is om je te laten dragen in tijden dat je dit nodig hebt én dat je jezelf kan dragen.

Thema: Down the rabbithole
Briefmaker: Petra Rekman

Mijn themabrief is weer terug bij mij, met alle prachtige aanvullingen van de zusters uit mijn cirkel.
Wat een jaar… Wat een reis.
Er gebeurde veel.
Er waren verhalen vol zachtheid, verlies, reizen en beeldende ontmoetingen.

Mijn thema Down the Rabbit Hole was een uitnodiging om te verdwalen in je eigen creatieve gedachten.
Ik maakte hoofden met boekjes erin, die uitklappen.
Beelden die je kunt draaien: creatief met 54 tabs open in je hoofd 🌀

Ik nodigde de zusters uit om ook te verdwalen. Maar eerlijk? Ik verdwaalde zelf ook, liep tegen blokkades op. Het werd niet zoals ik het had bedacht. Niet “mooi genoeg”. En juist dát mag ik loslaten in Zusterhood.
Hier mag ik spelen. Experimenteren. Mislukken. Hier hoeft perfectie niet mee te doen. Down the Rabbit Hole was dus wel echt down the rabbit hole. Maar oeh wat was het de moeite waard toen ik mijn aangevulde themabrief weer terug kreeg.

🌿 Ingrid maakte een handgemaakt boekje waar ik meteen verliefd op was, met de beestjes die daar beneden leven. Een gekoesterde aanwinst voor in mijn rariteitenkabinet.
💌 Anne-Claire schreef een brief die recht mijn hart in ging. Ze vertelde over het ontleren van spelen terwijl we dat als kunstenaar juist zo nodig hebben.
🤖 Magda verdwaalde in een AI-rabbithole, maar vond daar juist weer haar pad. Zo mooi wat ieders thema voor inspiratie kan zorgen.
🔗 Ilse van @sweetsecreets draaide in cirkels en maakte een ketting van verdwaalkralen met een hoofd vol watten, maar gelukkig ook met (zelf)humor.
🌀 Madelief liet in haar collage zien hoe haar gezondheid haar down the rabbithole stuurde, maar ze toch plezier vond in het maken voor mijn thema.
🎨 Monica, jij en ik… samen verdwalen we al langer in kunst, creativiteit en rariteiten. Jouw boekje en brief zijn zo herkenbaar, zo raak. Prachtig werk vol natuur, lichtpuntjes en verbinding.

Lieke is een zuster die niet down the rabbit hole ging… maar naar haar thuis woestijn in Zuid-Afrika. Haar aanvulling komt nog als het (meerminnen) staartje. 🧜‍♀️

Dan is de cirkel 2025 rond. En starten we aan een nieuwe: ✨ Zusterhood 2026 ✨

Dank jullie wel, zusters.
Voor het verdwalen.
Voor het vinden.
Voor het samen zijn.

Thema: Revontuli
Briefmaker: Manon Ster

Op 10 oktober 2024 gebeurde er iets wonderlijks, een lang gekoesterde wens kwam in vervulling. Hoe vaak ik niet hoopvol aan zee urenlang naar de lucht aan het staren was en alleen maar duisternis of sterren zag. Maar die dag in oktober mocht ik haar ontmoeten “Aurora Borealis”; het Noorderlicht. Na uren schuilen voor de regen, brak de lucht open en verscheen er een zachte groene gloed … Niet lang erna, een magische explosie van kleuren, roze, groen, rood, paars, alles kwam voorbij. Het was alsof er enorme stralende lichtpilaren vanuit de hemel naar beneden vielen … we hadden er geen woorden voor, alleen maar WOW.

“Je hoeft niet helemaal naar Lapland te reizen om het te kunnen aanschouwen.” Deze bijzondere ervaring wilde ik graag omzetten in een sprookje. Ik ben namelijk dol op volksverhalen, folklore, oude mythen & sagen. Ik Ik herinnerde “het vossenvuur”. In deze oude Finse mythe wordt het Noorderlicht gecreëerd door een witte vos die door besneeuwde landschappen rent en met zijn staart vonken omhoog laat vliegen die veranderen in het kleurrijke dansende licht. Het woord Revontuli is een samenstelling van “Repo” (vos) en “Tuli” (vuur), wat letterlijk Vossenvuur betekent.

Ik vroeg mijn zussen naar hun dromen of lang gekoesterde wensen. Bij het ontvangen en bewonderen van al het moois voelde ik me zo ontzettend dankbaar dat ik deel uit mag maken van dit bijzondere collectief.

Joska maakte geluksmomentjes voor mij, op luchtig papier en een hanger met haar versie van een vuurvosje. Haar brief raakte me, omarmen wat je hebt, om niet te ver vooruit te kijken maar vooral veel omhoog kijken. Ik herken mezelf daar heel erg in. Zij bewondert de roofvogels in de lucht die dansen op de luchtstromen. Ze ziet dit als onze verbinding in deze cirkel. Met elkaar verbonden door de luchtstromen, heel mooi…..

Elle maakte een prachtige vos in verschillende textiele werkvormen, Een vos ziet het magische veld, neemt het waar als een schaduw in zijn ogen. Ik bewonder de kracht van Elle, die tijdens een jaar vol verdriet en rouw, toch besloot om in onze cirkel mee te draaien. Ze maakte prachtige dingen, authentiek, bijzonder en waardevol. Heel blij met deze vos, om in te lijsten.

Floortje gaf me schatten van moeder natuur; ‘NEVER STOP LOOKING UP’ en een doosje met magische deeltjes. Haar tekst was alleszeggend, ze schreef: Niet te bevatten maar zo magisch mooi. We proberen het na te maken, vast te leggen, we koppelen er verhalen aan om het te verklaren, om het vast te pakken. Zie de magie van de natuur.

Melissa haar woorden ontroerde me, door na te denken over de vraag die ik stelde, besefte ze dat haar verlangen op het kerkhof ligt, bedekt onder een grote zware zwarte steen. Wat een contrast. Haar verhaal raakte me diep, het was verdrietig, begrijpelijk en krachtig tegelijkertijd. “Je verlangen begraven” Ze beeldde de pijn uit van de dingen die nooit meer gaan gebeuren, het gevoel 'onaf' te zijn, niet compleet. Diep onder de indruk van het zwarte steentje dat ze onder in de doos plakte met de tekst: ‘HIER RUST VERLANGEN’.

Hellen had dit jaar op meerdere vlakken een moeizaam jaar, dus op mijn vraag: ’Waar verlang je naar?’ kreeg ik het antwoord: ‘Ik verlang naar tijd, tijd om te maken. Ze maakte voor mij een prachtig vormgegeven doos met daarin een maak-klok, gevuld met een hanger van keramiek, een mooie uit-blaasbloem en een papieren slinger. Ik vond het vooral heel bijzonder en toevallig dat ik zelf iets soortgelijks voor haar gemaakt heb.

Wat Carolien voor mij maakte was toch echt “de kers op de taart”: Ze ving de magie van het Noorderlicht in een potje. Het openmaken van dit cadeau voelde magisch en bijzonder. Ze schreef me dat er, precies toen ze bezig was met mijn thema, er heel veel kans was om het Noorderlicht te spotten in Nederland. “Boven de stilte van de nacht, danst een groene gloed. Alsof de hemel adem haalt en alles voelt dan even goed” Dankjewel lieve zusters, voor dit enorme gevoel van verwondering en dankbaarheid. Ik heb er eigenlijk maar 1 woord voor: WOW

Brief maker: Danique Peeters
Thema: kleine dingen

Kleine dingen spelen een grote rol in mijn leven. Mijn oog valt vaak op de kleinste details. Bijvoorbeeld in de natuur of kleine veranderingen aan het uiterlijk van andere mensen. Het zijn vaak dingen waar andere zo aan voorbij lopen. Mijn oog voor detail staat altijd aan. Ik was erg benieuwd of dit voor de zusters in mijn groep ook zo is.

Na een jaar werken aan de aanvullingen voor mijn mede-zusters was het eind december tijd om mijn eigen pakket weer terug te ontvangen. In een donkere namiddag vertrok ik met mijn fiets naar het pakketpunt. Eenmaal daar aangekomen bleek het pakket zo groot dat het niet in mijn fietstas paste, ik moest dus lopend terug. Ik vond het wel grappig, zo’n klein thema in zo’n grote doos.

Het uitpakken was echt een feestje. Ik heb er een paar dagen de tijd voor genomen. Eerst alles vol verbazing bekijken, daarna alle brieven lezen.

Rianne maakte een harmonicaboekje over kleine dingen, haar tekst "wat je als je omvalt ziet, zie je als je hoog staat niet" heb ik op mijn prikbord gehangen. Jeske maakte een klein groots zwart-wit mini-boekje met voor mij veel herkenbare kleine dingen. Tamara maakte een goudhaantje (Europa’s kleinste vogeltje) uit stukjes papier uit tijdschriften.

Nynke maakte prachtige afdrukken van planten en bladeren. Dorry tekende bloemen op olifantenpoep-vezels-papier met een doorkijkje naar een oog. Julie maakte een beeldverhaal over een wolkje dat alles wil weten. Esther maakte een kabinetje van kleine dingen in kleine doosjes.

De brieven hebben me eigenlijk nog het meest geraakt. De herkenning was geruststellend, de lieve opbeurende woorden, de warmte. Ik vond het een heel fijne cirkel waarin het ook mogelijk was om persoonlijke dingen te delen. Het was fijn om hier deel van uit te mogen maken. Door elke paar weken weer een nieuw creatief project te hebben, kon ik veel afleiding vinden in Zusterhood. Bedankt lieve zusters

Thema: Terug naar toen
Briefmaker: Nicoline van de Slingelandt

Het was weer een mooi jaar! En ook bijzonder: met allemaal creatieve zusters die steeds enorm op tijd hun post doorstuurden. Een teken van georganiseerdheid, maar vooral ook enthousiasme denk ik.

De maakdrift straalde er vanaf toen ik mijn post opende. Het thema 'Terug naar toen - gewoon doen om het doen' opende verschillende vakjes. Martine deelde een poëtische en herkenbare bijdrage waarin ze inzoomde op de wolken, die nooit hetzelfde zijn. Alleen al met het kijken daarnaar kun je dagen vullen, een goede reminder.

Myrte zocht naar positieve doe-beelden van vroeger en dat was duidelijk lastig. Toch reeg ze een vlaggenlijn aan kriebelbeestjes en het aflikken van de garde bij elkaar. Toen ze het thema omdraaide naar nu, ging er een blik vol positieve doe-dingen open. Ook een mooie realisatie.

Het is altijd leuk om te lezen over andermans hobby's, en dat was bij de brief van Jozien niet anders. Zij verzamelt bijzondere zinnen en ze maakte daar voorzichtige tekeningen bij. De zinnen leken wel uit protest weggelopen uit een verhaal en dat maakte nieuwsgierig. Wat een cadeau.

Tanja's brief was een soort theaterdecor per post; ze zette mijn verbeelding flink aan het werk en dat was fantastisch. Ik was door haar herinneringen en fantasiespel in schildervorm echt weer even helemaal terug naar toen. Ik zat ook in haar onderzeeër, onderweg naar de diepzee.

Het is zo te gek om soms een aanvulling op je thema tegen te komen die vanuit een volledig andere hoek komt. Zoals in de brief van Marjon, die omschrijft hoeveel plezier logeren haar geeft. Geen verantwoordelijkheden, gewoon ergens zijn. Haar gevlochten matjes zijn een heerlijk herkenbare ode aan het creëren als heilzame activiteit.

Carla deelt een mooi schilderijtje met een prachtige tekst over verdwalen in verhalen. Ze geeft toestemming om ook te genieten van de reis. In haar brief met een grenzeloze ontdekkingsreis geeft ze geen antwoorden, maar nodigt ze me uit om mee te gaan op ontdekkingsreis.

Inge haar 'ode aan plezier' leest als een manifest, maar biedt tegelijkertijd een laagdrempelige DIY voor het vouwen van kleurrijke bloemetjes. Een schot in de roos voor iemand die zelf altijd knutselideeën verzint. Hoe heerlijk om nu eens een opdracht te krijgen van iemand anders. Ik ging weer helemaal terug naar toen.

Bijzonder veel dank dus aan mijn zusters van 2025! En ook aan jou lieve Marieke, dat je dit allemaal mogelijk maakt. De wereld is er weer wat mooier op geworden.

Thema: Survival kit voor roerige tijden.
Briefmaker: Diane Siemelink

Mijn hele leven heb ik gedacht dat ik me goed kon voorbereiden op zaken: een slimme meid is op haar toekomst voorbereid. Maar echt voorbereid op het leven. Dat ben ik tot op heden nog niet geweest.

Inmiddels heb ik wel geleerd, door mijn kennis van de nervus vagus en het sympathische deel van het zenuwstelsel, dat wanneer de overheid oproept – om voorbereid te zijn– dit bij mensen wantrouwen en angst kan oproepen. En dan sluit je je juist af van anderen. Terwijl wanneer je kiest voor samenwerking en verbinding, je lichaam zich kan synchroniseren met dat van een ander en kom je makkelijker in een ruststand. En is die wetenschap juist nu, in deze versplintering van de samenleving, niet cruciaal?

Hoe kunnen we verbinden...Hoe kan creativiteit ons helpen? Ik geloof sterk in de kracht van creatie.

Inmiddels weet ik hoe je met bepaalde vormen van verlies om kunt gaan. Ik deelde dat het wonder van taal vaak mijn redding is geweest. Ik maakte een woordenboek met nieuwe woorden. Die juist nu de wereld in mogen reizen. Ik vroeg mijn zussen om iets te creëren: iets dat hen helpt, voor mijn persoonlijke survival kit.

De brief van Frédérique zorgde ervoor dat ik heel lang stil bleef. Ze raakte me met haar openhartigheid over de roerigheid van het leven. Juist daarmee gaf ze mij nieuwe ruimte in het roerige leven dat ik nu leid. Ze inspireerde me om anders naar mezelf te kijken en naar de keuzes die ik maak. Keuzes waar ik eerder niet zo naar had gekeken. Dat is een heel groot cadeau en een groot compliment voor Frédérique. Prachtig hoe ze verwoordt: “in mijn huis een betere versie.” Ze maakte voor mij een rood kruis zakje waarin een geweldige calculator verstopt zat. Hoe knap om met zo’n terugkoppeling zowel diep te raken als een glimlach op mijn gezicht te toveren. De liefde die in Frédérique zit, voelde ik door alles heen.

Annemiek gaf in haar brief aan juist heel goed voorbereid te willen zijn. Allerlei doensscenario's waren al in haar hoofd voorbijgekomen. De verschillende opties en mogelijke reacties had ze zelfs uitgezocht. Tegelijk weet ze ook dat het leven altijd anders kan lopen dan verwacht. Kaarten worden anders geschud en dingen kunnen als een kaartenhuis instorten.
Ze maakte voor mij een set kaarten om te gebruiken in verschillende situaties. De kaarten bevatten prachtige teksten zoals:“Huil een waterval van tranen en maak ruimte om te dansen.”of“Pas je niet aan aan het normaal van de ander.”De achterkant van de kaarten is prachtig gemaakt, met kronkels – zoals ze zegt: de kronkels in haar hoofd. Het raakt me dat iemand hier zoveel aandacht aan heeft besteed. Het is een set kaarten om te koesteren.

Ester schrijft: “Hoe mooi is het dat niemand vat heeft op het leven." Geen vat op verdriet, niet op liefde. Hoe je je ook voorbereidt: We rommelen maar wat aan. Er zijn geen pleisters voor sommige wonden. "Mogen dat ook gewoon wonden zijn?” Esther bracht een heel ander perspectief: de schoonheid van het niet-weten, van geen vat hebben op het leven. Ze vindt het zelfs troostend dat we allemaal in hetzelfde schuitje zitten. Dat we ons maar moeten redden. Ze benoemt onze drang om dingen te verbloemen, om pleisters te plakken, en ziet het als een belangrijke les dat verdriet er mag zijn. Er hoeft niets overheen, niets verzacht of te worden. Heerlijk, die ruimte die Esther geeft. Ze maakte een prachtig boekje met een gedicht dat een traan over mijn wang deed rollen, zo passend bij deze fase in mijn leven. Wat een dierbaar geschenk, zomaar van een zus die ik nog niet eens ken. Maar zo ineens dichtbij voelt.

Fleur toverde meteen een dikke, vette glimlach op mijn gezicht. Ze schreef:“Je weet nog niet wat er gaat komen, en dat is wat het is." Dus we kunnen net zo goed plezier maken, spelen, ontdekken en ervan houden.” Ze maakte een werkelijk prachtige, robuuste, koperen Creatief Survival Boek 001. Ongelooflijk hoe mooi dit in je handen voelt, met een omslag vol ongekende lijnen. Ook daarin zie ik de onvoorspelbaarheid van het leven terug. Als je het voorzichtig opent, staat heel duidelijk: have fun, no rules, relax. In het boek staan allerlei opdrachten en veel vrije ruimte. Ik mocht wensen, doen, iets fiksen wat eigenlijk niet te fiksen valt. Het was een verrassend boekwerk waarin ik veel heb gelachen en dat me direct in een andere stemming bracht. Is dit niet precies waar creativiteit voor staat? Ik denk dat we dit boekje door de brievenbus van heel Nederland moeten doen.

Rosanne gaf aan dat ze de brief lastig vond, omdat ze snel in doemscenario’s schiet en daar erg gespannen van wordt. Haar manier is om positief te blijven, niet van het ergste uit te gaan en zich zo goed mogelijk voor te bereiden. Ze maakte daar prachtige illustraties bij. De grap is dat ze eigenlijk altijd iets mist. En juist dan gaat het over vertrouwen: vertrouwen dat je er toch doorheen komt, omdat het tot nu toe altijd gelukt is. Ik vind het een prachtig verhaal hoe ze in een korte schets laat zien wat er gebeurt. Dat het uiteindelijk gaat over vertrouwen in jezelf, in alles wat je al hebt meegemaakt. Dank je wel, lieve Rosanne, voor jouw mooie brief die laat zien hoe je op een “eenvoudige” manier heel raak kunt zijn.

Van Nienke kreeg ik een geweldige lange, met de hand geschreven brief. Zo eentje die je vaker wilt ontvangen. Die inspireert! De inhoud is veelomvattend. Er zitten zoveel mooie verwijzingen in dat ik de neiging heb om alles op te zoeken wat Nienke aandraagt. Zoals het boek van Lisanne van Sadelhoff: “Pas als je omdondert, leer je opstaan.” Zij heeft daar zelfs onderzoek naar gedaan en lessen van anderen verzameld over hoe om te gaan met tegenslag. Uiteindelijk bleek dat er een hele groep worstelende weerbaarheid zoekers is.

Nienke verwoordt prachtig dat die survival kit iets is dat in je groeit en je helpt bij ups en downs. Ze denkt in miniatuurversies van zichzelf: kleine voorgangers van haar veerkracht. Compact, altijd bij je te dragen. Daar maakte ze een prachtig kunstwerk van. Ik moest lachen toen ik al die kleine poppetjes ergens onder de mantel ontdekte. En ze pardoes allemaal over me heen wandelden. Ik voel veel herkenning in haar brief. Ook in het idee dat geluk gewoon naast gedoe en gedonder kan bestaan. Daar zijn we als mensen toe in staat, ook als het minder gaat.

Thema: Schuilen
Briefmaker: Monica Croese

De themabrief van dit jaar gaat over schuilen in letterlijke maar ook figuurlijke zin Een aantal thema’s spookten al door mijn hoofd maar toen ik een oude schets tegen kwam wist ik; dit is mijn thema dit jaar. En toepasselijk in deze soms donkere tijd.

Toen ik mijn pakket eindelijk weer terugkreeg, was ik zo blij als een kind. Wat een prachtige aanvullingen, en wat een openhartigheid van mijn medezusters. Het voelt als een cadeautje, daar ben ik dankbaar voor.

Ilse en Vera van de Sweet secreets hadden het onder andere over een schuilplaats in de ruimte. De oneindigheid van de ruimte en hoe klein en nietig wij eigenlijk zijn. Wat een opluchting, lees ik. De getekende gesloten, wc deur, als toevluchtsoord is herkenbaar. Bezet, en als je genoeg hebt geschuild draai je hem weer op vrij.

Ook de brief van Madelief bracht een glimlach. Madelief maakte een pop-up van een klein huisje midden in het bos, waar niemand je kan vinden. Met een hangmat, een kampvuurtje en een kwispelende hond. Een gedeelde droom. Er zat ook schuilthee bij om lekker van te genieten in je schuilplaats.

Lieke keerde naar binnen, naar oneindige landschappen en bijbehorende wezens.. Deze innerlijke wereld reist altijd met mij mee. Ze maakte een prachtig boekje met foto’s van mooie plekken wereldwijd. Bij nader onderzoek vind ik verscholen tussen de dubbele pagina’s foto’s van haarzelf en de plekken waar ze zo van houdt.

Magda stuurde een katoenen zakje van 4Ocean, dat strijdt voor een plasticvrije zee. Het zakje is gevuld met biologische tijm uit eigen tuin. . De geur van tijm geeft mij altijd een veilig en fijn gevoel lees ik.

Een schuilplaats is geen muur maar een opening schrijft Petra. Een schuilplaats hoeft niet altijd weglopen te betekenen of verdriet, maar het is ook thuiskomen bij jezelf,. Ze maakte een gevouwen muurtje, vol kleuren en goud. Met teksten over stilte, jezelf opladen, genieten van het moment.

Anne Claire keert iedere dag naar binnen om het licht in haarzelf te ontsteken. Veiligheid zit in jezelf schrift ze. In haar buik, haar heilige ruimte. Ze heeft objecten en tokens die helpen bij jezelf te blijven. . Voor mij heeft ze een token gemaakt die altijd met me mee kan gaan en me herinnert aan de liefde en wijsheid in mijn buik. Ik zal haar koesteren.

Ergens moet het zijn, een soort verwilderde tuin schreef Ingrid. Een prachtig gedicht over de tuin, natuur, geuren, stilte….. Een mooi gedicht van J.C. Schagen. Ze schreef het op een beschilderd strook papier, opgerold op een klosje samen met fijn gouddraad. Dit zat in een wit tule zakje. Een gedicht dat bij lezen beelden oproept van een tuin en zijn geuren, waar je in stilte de woorden laat bezinken. Heel mooi….

Alle brieven hebben mij geraakt vanwege de openhartigheid en de gedeelde dromen. Ik ben dankbaar dat ik even mee mocht kijken in hun schuilplaats. De brieven brachten mij verwondering, hoop, herkenning en een glimlach. Het was weer een fijne en inspirerende Zusterhood cirkel.